İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ)

Name: İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ)
Author: Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi (d. 896/1490 - ö. 982/1574)

İsim	İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ)
Yazar	Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi (d. 896/1490 - ö. 982/1574)
Basım Tarihi:	18/01/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - tefsir
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	irsadu-l-akli-selim-ila-mezaya-l-kitabi-l-kerim-ebussuud-efendi
Tarih	1566
Notlar	Ebussuûd Efendi tarafından kaleme alınan Kur’ân-ı Kerîm tefsiri.Yazımına Yunus Suresi’yle başlanan eser, 1566 yılında tamamlandıktan sonra hızla tashih edilip çoğaltılmıştır. Tefsirden bir takım (2 cilt), dönemin padişahı Kânûnî Sultân Süleymân’a takdim edilmiş, bunun mukabilinde müellifine yüksek miktarda mükâfatta bulunulmuştur. Ebussuûd Efendi’nin bu tefsiri, kısa zaman içinde hüsnükabul görmüş ve kendisine “Sultânü’l-müfessirîn” unvanını kazandırmıştır (Yerinde 2011: 340-342).Eserin mukaddime kısmında, tefsirin telif sebebi ve nasıl yazıldığına dair bilgilere yer verilmiştir. Buna göre, müellif bu eseri yazarken Zemahşerî’ninel-Keşşâf’ı ile Beyzâvî’ninEnvârü’t-Tenzîlisimli tefsirinden çokça istifade etmiştir. Bunlar dışında Fahreddîn er-Râzî’nin tefsiri de, müellifin başvurduğu önemli kaynaklardan biridir. Ebussuûd Efendi, tefsirini yazarken çeşitli usûller takip etmiştir. Bunlardan en mühim olanı, Kur’ân’ın Kur’ân ile tefsiridir. Söz gelimi Ebussuûd Efendi, Nisa Suresi’nin 107. ayetindeki “nefislerine hainlik etmiş kimselerden yana mücadele etme” ifadesini, Bakara Suresi’nin 187. ayetini referans göstererek tefsir etmiştir. Bu ayete göre de insanın kendi nefsine hainlik etmesi, günah işlemek suretiyle gerçekleşmektedir. Başvurulan bir diğer yöntem de, Kur’ân’ın hadis ile tefsir edilmesidir. Ebussuûd Efendi, Bakara Suresi 238. ayetteki geçen “orta namaz”ın “ikindi namazı” olduğunu, Hz. Peygamber’in Hendek Savaşı günlerinde ifade ettiği “Bizi orta namazdan alıkoydular –ki o ikindi namazıdır-…” şeklindeki hadis rivayetiyle açıklamıştır. Bunların dışında ayetlerin nüzûl sebeplerine değinmesi, kelâmî ve fıkhî değerlendirmelerde bulunması, kıraatlere geniş yer vermesi, İsrâiliyât olduğu konusunda bazen bilgi verip bazen vermediği Yahudi kaynaklı rivayetler kullanması, müteşâbih bazı ayetleri tefsir etmesi, Kur’ân-ı Kerîm’in belâgât ve i’câz yönünü göstermeye çalışması, ayetleri şiirle istişhâd yöntemiyle (şiiri delil olarak kullanarak) açıklaması ve ayetlerin/surelerin birbiriyle olan bağlantısına/insicâmına ehemmiyet göstermesi Ebussuûd Efendi’nin bu tefsirde takip ettiği metodlardır (Cerrahoğlu 1974: 197-202). Müellif, ahkâm ayetlerini tefsir ederken içinde bulunduğu Hanefî mezhebine dair görüşleri öne çıkarmış ancak yer yer diğer mezheplerin görüşlerine de değinerek farklı yaklaşımlar arasında mukayeselerde bulunmuştur.İrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm, Şevkânî ve Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî başta olmak üzere sonraki müfessirlerin kaynak olarak kullandığı bir eser olmuştur. Öyle ki Âlûsî, neredeyse tefsir ettiği her ayette Ebussuûd Efendi’nin tefsirine başvurmuştur (Ateş 2000: 457). Bu tefsir, her ne kadar kendisine has özellikleri ve etkisi sebebiyle övülen bir eser olmuşsa da, içerisinde, yalancılıkla suçlanan Kelbî ile Mukâtil bin Süleymân’dan gelen nakiller ve mevzû’ hadisler bulunması sebebiyle tenkit de edilmiştir.Eserin hem dünya hem de İstanbul kütüphanelerinde yüzlerce yazma nüshası bulunmaktadır (Yerinde 2011: 343).Çok sayıda akademik çalışmaya konu olanİrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm, daha önce 11 cilt halinde Boğaziçi Yayınları tarafından neşredilmiş, son olarak da İSAM tarafından 9 cilt halinde yayımlanmıştır.Yazarın biyografisi için bk. "Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Dr. Öğr. Üyesi Rabia Doğru
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Abdulkâdir Ahmed Atâ (1971, 1974).Tefsîrü Ebi's-Suûd ev İrşâdü'l-akli's-selîm ilâ Mezâya'l-Kitâbi'l-Kerîm. C.1. Riyad: Mektebetü'r-Riyâde'l-Hadîs. Ateş, Süleyman (2000). “İrşâdü’l-Akli’s-Selîm”.İslam Ansiklopedisi. C. 22. İstanbul: TDV Yay. 456-458. Cerrahoğlu, İsmail (1974). “Ebu’s-suûd ve Tefsiri”.Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi13 (4): 195-203. Yerinde, Adem (2011). “Ebussuûd Efendi’nin İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm’i”.Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi9 (18): 337-363.
Atıf Bilgileri	Doğru, Rabia. "İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/irsadu-l-akli-selim-ila-mezaya-l-kitabi-l-kerim-ebussuud-efendi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ)

Yazar Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi (d. 896/1490 - ö. 982/1574)

Basım Tarihi 18/01/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - tefsir

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası irsadu-l-akli-selim-ila-mezaya-l-kitabi-l-kerim-ebussuud-efendi

Tarih 1566

Notlar Ebussuûd Efendi tarafından kaleme alınan Kur’ân-ı Kerîm tefsiri.Yazımına Yunus Suresi’yle başlanan eser, 1566 yılında tamamlandıktan sonra hızla tashih edilip çoğaltılmıştır. Tefsirden bir takım (2 cilt), dönemin padişahı Kânûnî Sultân Süleymân’a takdim edilmiş, bunun mukabilinde müellifine yüksek miktarda mükâfatta bulunulmuştur. Ebussuûd Efendi’nin bu tefsiri, kısa zaman içinde hüsnükabul görmüş ve kendisine “Sultânü’l-müfessirîn” unvanını kazandırmıştır (Yerinde 2011: 340-342).Eserin mukaddime kısmında, tefsirin telif sebebi ve nasıl yazıldığına dair bilgilere yer verilmiştir. Buna göre, müellif bu eseri yazarken Zemahşerî’ninel-Keşşâf’ı ile Beyzâvî’ninEnvârü’t-Tenzîlisimli tefsirinden çokça istifade etmiştir. Bunlar dışında Fahreddîn er-Râzî’nin tefsiri de, müellifin başvurduğu önemli kaynaklardan biridir. Ebussuûd Efendi, tefsirini yazarken çeşitli usûller takip etmiştir. Bunlardan en mühim olanı, Kur’ân’ın Kur’ân ile tefsiridir. Söz gelimi Ebussuûd Efendi, Nisa Suresi’nin 107. ayetindeki “nefislerine hainlik etmiş kimselerden yana mücadele etme” ifadesini, Bakara Suresi’nin 187. ayetini referans göstererek tefsir etmiştir. Bu ayete göre de insanın kendi nefsine hainlik etmesi, günah işlemek suretiyle gerçekleşmektedir. Başvurulan bir diğer yöntem de, Kur’ân’ın hadis ile tefsir edilmesidir. Ebussuûd Efendi, Bakara Suresi 238. ayetteki geçen “orta namaz”ın “ikindi namazı” olduğunu, Hz. Peygamber’in Hendek Savaşı günlerinde ifade ettiği “Bizi orta namazdan alıkoydular –ki o ikindi namazıdır-…” şeklindeki hadis rivayetiyle açıklamıştır. Bunların dışında ayetlerin nüzûl sebeplerine değinmesi, kelâmî ve fıkhî değerlendirmelerde bulunması, kıraatlere geniş yer vermesi, İsrâiliyât olduğu konusunda bazen bilgi verip bazen vermediği Yahudi kaynaklı rivayetler kullanması, müteşâbih bazı ayetleri tefsir etmesi, Kur’ân-ı Kerîm’in belâgât ve i’câz yönünü göstermeye çalışması, ayetleri şiirle istişhâd yöntemiyle (şiiri delil olarak kullanarak) açıklaması ve ayetlerin/surelerin birbiriyle olan bağlantısına/insicâmına ehemmiyet göstermesi Ebussuûd Efendi’nin bu tefsirde takip ettiği metodlardır (Cerrahoğlu 1974: 197-202). Müellif, ahkâm ayetlerini tefsir ederken içinde bulunduğu Hanefî mezhebine dair görüşleri öne çıkarmış ancak yer yer diğer mezheplerin görüşlerine de değinerek farklı yaklaşımlar arasında mukayeselerde bulunmuştur.İrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm, Şevkânî ve Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî başta olmak üzere sonraki müfessirlerin kaynak olarak kullandığı bir eser olmuştur. Öyle ki Âlûsî, neredeyse tefsir ettiği her ayette Ebussuûd Efendi’nin tefsirine başvurmuştur (Ateş 2000: 457). Bu tefsir, her ne kadar kendisine has özellikleri ve etkisi sebebiyle övülen bir eser olmuşsa da, içerisinde, yalancılıkla suçlanan Kelbî ile Mukâtil bin Süleymân’dan gelen nakiller ve mevzû’ hadisler bulunması sebebiyle tenkit de edilmiştir.Eserin hem dünya hem de İstanbul kütüphanelerinde yüzlerce yazma nüshası bulunmaktadır (Yerinde 2011: 343).Çok sayıda akademik çalışmaya konu olanİrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm, daha önce 11 cilt halinde Boğaziçi Yayınları tarafından neşredilmiş, son olarak da İSAM tarafından 9 cilt halinde yayımlanmıştır.Yazarın biyografisi için bk. "Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Dr. Öğr. Üyesi Rabia Doğru

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Abdulkâdir Ahmed Atâ (1971, 1974).Tefsîrü Ebi's-Suûd ev İrşâdü'l-akli's-selîm ilâ Mezâya'l-Kitâbi'l-Kerîm. C.1. Riyad: Mektebetü'r-Riyâde'l-Hadîs. Ateş, Süleyman (2000). “İrşâdü’l-Akli’s-Selîm”.İslam Ansiklopedisi. C. 22. İstanbul: TDV Yay. 456-458. Cerrahoğlu, İsmail (1974). “Ebu’s-suûd ve Tefsiri”.Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi13 (4): 195-203. Yerinde, Adem (2011). “Ebussuûd Efendi’nin İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm’i”.Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi9 (18): 337-363.

Atıf Bilgileri Doğru, Rabia. "İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/irsadu-l-akli-selim-ila-mezaya-l-kitabi-l-kerim-ebussuud-efendi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].