HULÂSA-YI ABBÂSÎ (MUHAMMED BİN ABDU'S-SABÛR-I HOYÎ)

Name: HULÂSA-YI ABBÂSÎ (MUHAMMED BİN ABDU'S-SABÛR-I HOYÎ)
Author: Muhammed bin Abdu's-Sabûr-ı Hoyî (d. ?/? - ö. ?/?)

İsim	HULÂSA-YI ABBÂSÎ (MUHAMMED BİN ABDU'S-SABÛR-I HOYÎ)
Yazar	Muhammed bin Abdu's-Sabûr-ı Hoyî (d. ?/? - ö. ?/?)
Basım Tarihi:	01/01/2023
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük
Tür	Kitap
Dil	Belirlenmemiş dil
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	hulasa-yi-abbasi-muhammed-bin-abdu-s-sabur-i-hoyi-tees-1821
Tarih	Bilinmiyor
Notlar	Hekim Muhammed b. Abdu’s-Sabûr-ı Hoyî’nin 19. yüzyılın ikinci yarısında kaleme aldığı ve Abbâs Mîrzâ’ya sunduğu Çağatayca-Farsça sözlük.Hulâsa-yı Abbâsî, Çağatay sahasında Mîrzâ Mehdî Han (18. yy.) tarafından yazılanSenglâh’a dayanarak özetlenmiş bir sözlüktür ve Azerbaycan valisi ve Feth-Alî Şâh’ın oğlu Abbâs Mîrzâ (d. 1789 - ö. 1833)’ya armağan edilmiştir (Zabeti Miandoab 2010: 24; Rahimi 2018: 85).Eser, besmele, ön söz, mukaddime, asıl konu (sözlük) ve hatime bölümünden oluşmaktadır. Ön sözde kök işaretleri ve türemiş sözcükler hakkında bilgi verilerek eserin oluşumu anlatılmış ve esere adının uğur getirmesi ve bereketli olması içinHulâsa-yı Abbâsîkonulduğundan söz edilmiştir. Mukaddimede Türk dilinin ses ve imla açısından kurallarına yer verilmiştir (Zabeti Miandoab 2010: 3, 21). Eserin asıl konu kısmında sözcükler Arap alfabesine (harfü’l-vā, harfü’l-hā gibi), mastarlara (meʿa’l-cîm, meʿa’r-rā gibi) ve camit isimlere (cevāmid gibi) göre sıralanarak verilmiştir. Hatime bölümünde ise müellif Nevâyî (d. 1441-ö. 1501)'nin bazı beyitlerinin ve içeriğinin anlaşılamamasına dair birtakım örnekler sunmuştur (Sadîk 2009; Zabeti Miandoab 2010).Çağatay Türkçesinin yanı sıra Farsça, Moğolca, Arapça ve Soğdca sözcükler de içeren eser,Senglâh’ta bulunan bütün madde başı sözcükleri içermekte ve en az 6000 madde başı sözcük bulunmaktadır. Bu bakımdan kapsamlı bir sözlük olduğu söylenebilir.Eserin Tahran, Paris gibi yerlerde yaklaşık on beş nüshası olduğu bilinmektedir. Bunlardan bir nüshası Vámbéry (d. 1832 - ö. 1913)’de, başka bir nüshası da Pavet de Courteille (d. 1821- ö. 1889)’de bulunmaktadır (Vámbéry 1867; Pavet de Courteille 1870). Bunun dışında İran'da bazı nüshalar Şadi Aydın tarafından, on üç nüsha da Farhad Rahimi tarafından İran kitaplıklarında keşfedilerek tanıtılmıştır (Nüshalar için bk. Aydın 2008; Rahimi 2017). Nüshalarla ilgili önemli bilgi iseHulâsa-yı Abbâsî'nin bazı nüshalarında müstensihten kaynaklı hatalar bulunmasıdır (Thúry 1903: 6; Zabeti Miandoab: 2010: 24).Eserle ilgili ilk örnekler Vámbéry’ninČagataische Sprachstudienve aynı şekilde Pavet de Courteille'ninDe Dictionnaire Turk-Orientaladlı eserinde görülmektedir (Vámbéry 1867; Pavet de Courteille 1870). İlk tanıtıcı bilgileri de Hasan Eren ve Zühal Ölmez, çalışmalarında yer vermiştir (Eren 1950: 145; Ölmez 1998: 142; Ölmez 2003: 18). Müstakil bir çalışma ise 2009 yılında Hüseyin Muhammedzâde Sadîk tarafından Tahran Sipehsâlâr Medresesi Kütüphanesi nüshası temel alınarak üç Tahran Meclis Kütüphesi nüshasıyla karşılaştırılarak İran’da kitap olarak yayımlanmıştır (Sadîk, 2009). 2010 yılında da Nasrin Zabeti Miandoab tarafından Tahran-Meclis Kütüphanesi nüshası temel alınarak dil özelliklerinin incelendiği, transkripsiyonlu metinle Tahran Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi ile Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi nüshalarının karşılaştırıldığı ve dizinin yapıldığı bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (Zabeti Miandoab 2010).
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Samet Bülbül
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Aydın, Şadi (2008).İran Kütüphanelerinde Türkçe Yazmalar Kataloğu. İstanbul: Timurtaş Yayınevi. Eren, Hasan (1950). “Çağatay Lûgatleri Hakkında Notlar”.Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 8 (1-2): 145-163. Pavet De Courteille, Par M. (1870).Dictionnaire Turk-Oriental.Paris. Ölmez, Zuhal Kargı, (1998). “Çağatayca Sözlükler”.Kebikeç, 6: 137-144. Ölmez, Zühal (2003). “Çağatayca Sözlükler”.Türk Dilleri Araştırmaları, 13: 11-21. Rahimi, Farhad (2017). “İran Kitaplıklarında Bulunan Çağatay Türkçesi Sözlükleri”.Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6 (4): 2067-2079. Rahimi, Farhad (2018). “Çağatay Türkçesi Sözlükleri Bibliyografyası”.Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7 (1): 69-104. Sadîk, Hüseyin Muhammedzâde (1388).Hakîm Muhammed Hoyî: Hulâsa-yı Abbâsî. Tebriz: Yaran Yayınları. Thúry, Józseftől (1903).“Behdset-ül-Lugat” Czimű Csagatáj Szótár. Budapest. Vámbéry, Herrmann (1867).Čagataische Sprachstudien.Leipzig. Zabeti Miandoab, Nasrin (2010).Muhammed bin Abdu’s-Sabūr-ı Hôyîî Hulâsa-i Abbâsî (İnceleme-Çeviri-Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
Atıf Bilgileri	Bülbül, Samet. "HULÂSA-YI ABBÂSÎ (MUHAMMED BİN ABDU'S-SABÛR-I HOYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/hulasa-yi-abbasi-muhammed-bin-abdu-s-sabur-i-hoyi-tees-1821. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

HULÂSA-YI ABBÂSÎ (MUHAMMED BİN ABDU'S-SABÛR-I HOYÎ)

Yazar Muhammed bin Abdu's-Sabûr-ı Hoyî (d. ?/? - ö. ?/?)

Basım Tarihi 01/01/2023

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - Çağatay Türkçesi-Farsça sözlük

Tür Kitap

Dil Belirlenmemiş dil

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası hulasa-yi-abbasi-muhammed-bin-abdu-s-sabur-i-hoyi-tees-1821

Tarih Bilinmiyor

Notlar Hekim Muhammed b. Abdu’s-Sabûr-ı Hoyî’nin 19. yüzyılın ikinci yarısında kaleme aldığı ve Abbâs Mîrzâ’ya sunduğu Çağatayca-Farsça sözlük.Hulâsa-yı Abbâsî, Çağatay sahasında Mîrzâ Mehdî Han (18. yy.) tarafından yazılanSenglâh’a dayanarak özetlenmiş bir sözlüktür ve Azerbaycan valisi ve Feth-Alî Şâh’ın oğlu Abbâs Mîrzâ (d. 1789 - ö. 1833)’ya armağan edilmiştir (Zabeti Miandoab 2010: 24; Rahimi 2018: 85).Eser, besmele, ön söz, mukaddime, asıl konu (sözlük) ve hatime bölümünden oluşmaktadır. Ön sözde kök işaretleri ve türemiş sözcükler hakkında bilgi verilerek eserin oluşumu anlatılmış ve esere adının uğur getirmesi ve bereketli olması içinHulâsa-yı Abbâsîkonulduğundan söz edilmiştir. Mukaddimede Türk dilinin ses ve imla açısından kurallarına yer verilmiştir (Zabeti Miandoab 2010: 3, 21). Eserin asıl konu kısmında sözcükler Arap alfabesine (harfü’l-vā, harfü’l-hā gibi), mastarlara (meʿa’l-cîm, meʿa’r-rā gibi) ve camit isimlere (cevāmid gibi) göre sıralanarak verilmiştir. Hatime bölümünde ise müellif Nevâyî (d. 1441-ö. 1501)'nin bazı beyitlerinin ve içeriğinin anlaşılamamasına dair birtakım örnekler sunmuştur (Sadîk 2009; Zabeti Miandoab 2010).Çağatay Türkçesinin yanı sıra Farsça, Moğolca, Arapça ve Soğdca sözcükler de içeren eser,Senglâh’ta bulunan bütün madde başı sözcükleri içermekte ve en az 6000 madde başı sözcük bulunmaktadır. Bu bakımdan kapsamlı bir sözlük olduğu söylenebilir.Eserin Tahran, Paris gibi yerlerde yaklaşık on beş nüshası olduğu bilinmektedir. Bunlardan bir nüshası Vámbéry (d. 1832 - ö. 1913)’de, başka bir nüshası da Pavet de Courteille (d. 1821- ö. 1889)’de bulunmaktadır (Vámbéry 1867; Pavet de Courteille 1870). Bunun dışında İran'da bazı nüshalar Şadi Aydın tarafından, on üç nüsha da Farhad Rahimi tarafından İran kitaplıklarında keşfedilerek tanıtılmıştır (Nüshalar için bk. Aydın 2008; Rahimi 2017). Nüshalarla ilgili önemli bilgi iseHulâsa-yı Abbâsî'nin bazı nüshalarında müstensihten kaynaklı hatalar bulunmasıdır (Thúry 1903: 6; Zabeti Miandoab: 2010: 24).Eserle ilgili ilk örnekler Vámbéry’ninČagataische Sprachstudienve aynı şekilde Pavet de Courteille'ninDe Dictionnaire Turk-Orientaladlı eserinde görülmektedir (Vámbéry 1867; Pavet de Courteille 1870). İlk tanıtıcı bilgileri de Hasan Eren ve Zühal Ölmez, çalışmalarında yer vermiştir (Eren 1950: 145; Ölmez 1998: 142; Ölmez 2003: 18). Müstakil bir çalışma ise 2009 yılında Hüseyin Muhammedzâde Sadîk tarafından Tahran Sipehsâlâr Medresesi Kütüphanesi nüshası temel alınarak üç Tahran Meclis Kütüphesi nüshasıyla karşılaştırılarak İran’da kitap olarak yayımlanmıştır (Sadîk, 2009). 2010 yılında da Nasrin Zabeti Miandoab tarafından Tahran-Meclis Kütüphanesi nüshası temel alınarak dil özelliklerinin incelendiği, transkripsiyonlu metinle Tahran Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi ile Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi nüshalarının karşılaştırıldığı ve dizinin yapıldığı bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (Zabeti Miandoab 2010).

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Samet Bülbül

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Aydın, Şadi (2008).İran Kütüphanelerinde Türkçe Yazmalar Kataloğu. İstanbul: Timurtaş Yayınevi. Eren, Hasan (1950). “Çağatay Lûgatleri Hakkında Notlar”.Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 8 (1-2): 145-163. Pavet De Courteille, Par M. (1870).Dictionnaire Turk-Oriental.Paris. Ölmez, Zuhal Kargı, (1998). “Çağatayca Sözlükler”.Kebikeç, 6: 137-144. Ölmez, Zühal (2003). “Çağatayca Sözlükler”.Türk Dilleri Araştırmaları, 13: 11-21. Rahimi, Farhad (2017). “İran Kitaplıklarında Bulunan Çağatay Türkçesi Sözlükleri”.Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6 (4): 2067-2079. Rahimi, Farhad (2018). “Çağatay Türkçesi Sözlükleri Bibliyografyası”.Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7 (1): 69-104. Sadîk, Hüseyin Muhammedzâde (1388).Hakîm Muhammed Hoyî: Hulâsa-yı Abbâsî. Tebriz: Yaran Yayınları. Thúry, Józseftől (1903).“Behdset-ül-Lugat” Czimű Csagatáj Szótár. Budapest. Vámbéry, Herrmann (1867).Čagataische Sprachstudien.Leipzig. Zabeti Miandoab, Nasrin (2010).Muhammed bin Abdu’s-Sabūr-ı Hôyîî Hulâsa-i Abbâsî (İnceleme-Çeviri-Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Atıf Bilgileri Bülbül, Samet. "HULÂSA-YI ABBÂSÎ (MUHAMMED BİN ABDU'S-SABÛR-I HOYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/hulasa-yi-abbasi-muhammed-bin-abdu-s-sabur-i-hoyi-tees-1821. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].