EL-FETHÜ’L-İLÂHÎ (HÜDÂYÎ)

Name: EL-FETHÜ’L-İLÂHÎ (HÜDÂYÎ)
Author: Hüdâyî, Azîz Mahmûd (d. 948/1541 - ö. 1038/1628)

İsim	EL-FETHÜ’L-İLÂHÎ (HÜDÂYÎ)
Yazar	Hüdâyî, Azîz Mahmûd (d. 948/1541 - ö. 1038/1628)
Basım Tarihi:	06/07/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - tasavvuf ahlâkı
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	el-fethu-l-ilahi-hudayi
Tarih	?
Notlar	Hüdâyî’nin Cenâb-ı Hakk’ın, “İnsanı ahsen-i takvim/en güzel sûrette yarattığı”nı (et-Tîn, 95/4) ifade eden âyet-i kerimesini merkeze alarak insan ve yaradılışını anlattığı üç-dört varaktan oluşan küçük Arapça risâlesi. Eser, amelî tasavvuftan çok tasavvufî düşünceye ait bilgiler ihtiva etmektedir. Müellif ilgili âyeti zikrettikten sonra insanın maddeden uzak ruhî yanıyla, maddeyi yöneten aklî yönü üzerinde durur. İnsanın emanetin kendisine sunulduğu bir câmi nüsha oluşuna işaret ederek “Yer ve gök beni kuşatamadı. Ancak mümin kulumun kalbi kuşattı.” (bkz. İhyâu ulûmi’d-dîn, 3. s.14) meâlinde kudsî hadis olarak nakledilen rivayet ile mümin kalbinin yüceliğine işaret eder. Ârifin gönlünün ilâhi nurların iniş yeri ve tecelligâhı olduğundan bahseder. Şeyh-i Ekber İbn Arabî gibi önemli sûfilerin görüş ve düşüncelerinden hareketle insan-ı kâmilin âlemin bir nüshası olduğunu anlatır.Mekarim-i ahlâkı; izâfî davranış ve hâl olarak anlatır, ahlâkın hür ve kölelerin ahlâkı olmak üzere iki türlü olduğundan bahseder. Ayrıca ahlâkı, mahmûde mezmûme olarak ikiye ayırır. Ahlâk-ı mahmudenin, mekârim-i ahlâkı olduğunu; afv, ihsan, iyilik ve takva üzerine yardımlaşma ve nimetlere şükür gibi çeşitleri bulunduğunu belirtir.Müellif burada bir de hissî ölümden bahseder ve bunun ruhun cesedden ayrılması demek olduğunu belirtir. Manevi ölümü ise elest bezminde Allah’ın kuldan aldığı mîsâk sırasında Allah’ın kendi varlığına şahit tutması sûretiyle benliğin devreden çıkarılması anlamına geldiğini söyler.Nüshaları az bulunan bu risâlenin tesbit edebildiğimiz nüshaları şunlardır:H. Selimağa – Hüdâyî 278 (Hüdâyî halîfelerinden İsmâil Efendi tarafından istinsah edilmiştir. (1046), Süleymaniye – İbrâhim Ef. (877/6), Süleymaniye – Şehîd Ali Paşa (1451/2).Müellifin biyografisi için bk. “Hüdâyî, Azîz Mahmûd”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Prof. Dr. Hasan Kamil YILMAZ
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Ertan, Mehmet Emin (2001).Aziz Mahmud Hüdâyi.İstanbul: Şule Yayınları. Gazzalî, Ebû Hamid Muhammed (ty.).İhyâu ulûmi’d-dîn, (thk. Dr. Bedevî Tabbane), Mısır: Daru’l ihyâ u kitab’ul-Arabiyye. Şenocak, Kemaleddin (1970).Kutb-ul Ârifîn Seyyid Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s) Hayatı-Menakıbı-Eserleri.İstanbul: İslam Neşriyatı. Tezeren, Ziver (1984).Seyyid Azîz Mahmûd Hüdâyî Hayâtı, Şahsiyeti, Tarîkatı ve Eserleri.İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi. Yılmaz, Hasan Kamil (1991). “Aziz Mahmud Hüdâyî”.İslam Ansiklopedisi. C.4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 338-340. Yılmaz, Hasan Kamil (2007).Azîz Mahmûd Hüdâyî Hayatı- Eserleri- Tarîkati.İstanbul: Erkam Yayınları. Yılmaz, Hasan Kamil (2016).Azîz Mahmûd Hüdâyî. Ankara: DİB Yayınları.
Atıf Bilgileri	YILMAZ, Hasan Kamil. "EL-FETHÜ’L-İLÂHÎ (HÜDÂYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/el-fethu-l-ilahi-hudayi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

EL-FETHÜ’L-İLÂHÎ (HÜDÂYÎ)

Yazar Hüdâyî, Azîz Mahmûd (d. 948/1541 - ö. 1038/1628)

Basım Tarihi 06/07/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - tasavvuf ahlâkı

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası el-fethu-l-ilahi-hudayi

Tarih ?

Notlar Hüdâyî’nin Cenâb-ı Hakk’ın, “İnsanı ahsen-i takvim/en güzel sûrette yarattığı”nı (et-Tîn, 95/4) ifade eden âyet-i kerimesini merkeze alarak insan ve yaradılışını anlattığı üç-dört varaktan oluşan küçük Arapça risâlesi. Eser, amelî tasavvuftan çok tasavvufî düşünceye ait bilgiler ihtiva etmektedir. Müellif ilgili âyeti zikrettikten sonra insanın maddeden uzak ruhî yanıyla, maddeyi yöneten aklî yönü üzerinde durur. İnsanın emanetin kendisine sunulduğu bir câmi nüsha oluşuna işaret ederek “Yer ve gök beni kuşatamadı. Ancak mümin kulumun kalbi kuşattı.” (bkz. İhyâu ulûmi’d-dîn, 3. s.14) meâlinde kudsî hadis olarak nakledilen rivayet ile mümin kalbinin yüceliğine işaret eder. Ârifin gönlünün ilâhi nurların iniş yeri ve tecelligâhı olduğundan bahseder. Şeyh-i Ekber İbn Arabî gibi önemli sûfilerin görüş ve düşüncelerinden hareketle insan-ı kâmilin âlemin bir nüshası olduğunu anlatır.Mekarim-i ahlâkı; izâfî davranış ve hâl olarak anlatır, ahlâkın hür ve kölelerin ahlâkı olmak üzere iki türlü olduğundan bahseder. Ayrıca ahlâkı, mahmûde mezmûme olarak ikiye ayırır. Ahlâk-ı mahmudenin, mekârim-i ahlâkı olduğunu; afv, ihsan, iyilik ve takva üzerine yardımlaşma ve nimetlere şükür gibi çeşitleri bulunduğunu belirtir.Müellif burada bir de hissî ölümden bahseder ve bunun ruhun cesedden ayrılması demek olduğunu belirtir. Manevi ölümü ise elest bezminde Allah’ın kuldan aldığı mîsâk sırasında Allah’ın kendi varlığına şahit tutması sûretiyle benliğin devreden çıkarılması anlamına geldiğini söyler.Nüshaları az bulunan bu risâlenin tesbit edebildiğimiz nüshaları şunlardır:H. Selimağa – Hüdâyî 278 (Hüdâyî halîfelerinden İsmâil Efendi tarafından istinsah edilmiştir. (1046), Süleymaniye – İbrâhim Ef. (877/6), Süleymaniye – Şehîd Ali Paşa (1451/2).Müellifin biyografisi için bk. “Hüdâyî, Azîz Mahmûd”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Prof. Dr. Hasan Kamil YILMAZ

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Ertan, Mehmet Emin (2001).Aziz Mahmud Hüdâyi.İstanbul: Şule Yayınları. Gazzalî, Ebû Hamid Muhammed (ty.).İhyâu ulûmi’d-dîn, (thk. Dr. Bedevî Tabbane), Mısır: Daru’l ihyâ u kitab’ul-Arabiyye. Şenocak, Kemaleddin (1970).Kutb-ul Ârifîn Seyyid Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s) Hayatı-Menakıbı-Eserleri.İstanbul: İslam Neşriyatı. Tezeren, Ziver (1984).Seyyid Azîz Mahmûd Hüdâyî Hayâtı, Şahsiyeti, Tarîkatı ve Eserleri.İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi. Yılmaz, Hasan Kamil (1991). “Aziz Mahmud Hüdâyî”.İslam Ansiklopedisi. C.4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 338-340. Yılmaz, Hasan Kamil (2007).Azîz Mahmûd Hüdâyî Hayatı- Eserleri- Tarîkati.İstanbul: Erkam Yayınları. Yılmaz, Hasan Kamil (2016).Azîz Mahmûd Hüdâyî. Ankara: DİB Yayınları.

Atıf Bilgileri YILMAZ, Hasan Kamil. "EL-FETHÜ’L-İLÂHÎ (HÜDÂYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/el-fethu-l-ilahi-hudayi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].