ED-DÜRRETÜ’L-MUDİYYE Fİ’L-LUGATİ’T-TÜRKİYYE

Name: ED-DÜRRETÜ’L-MUDİYYE Fİ’L-LUGATİ’T-TÜRKİYYE
Author: ?

İsim	ED-DÜRRETÜ’L-MUDİYYE Fİ’L-LUGATİ’T-TÜRKİYYE
Yazar	?
Basım Tarihi:	13/11/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - lügat
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	ed-durretul-mudiyye-fil-lugatit-turkiyye
Tarih	?
Notlar	Memluk Kıpçak Türkçesi döneminde hazırlanmış Arapçadan Türkçeye sözlük.Eserin adı "Türk Dilinde Parlayan İnci" şeklinde günümüz Türkçesine aktarılabilir. Yazar, eserini kendi tabiriyle "Tercümânü'l-Lugati't-Türkiyye" olarak adlandırır. Yazılış tarihi tam olarak bilinmeyen ancak 14. veya 15. yüzyılda yazılmış olabileceği tahmin edilen eserin yazarı ve yazıldığı yer de belli değildir. Caferoğlu, eserin Ebu Hayyan'a ait olduğunu belirtse de (2015: 157) Balcı, Ebu Hayyan tarafından yazılan bir diğer sözlük olanKitâbü'l-İdrâk li-Lisâni'l-Etrâkile kıyaslandığında,Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye'de aynı ustalığın ve dile hâkimiyetin görülmemesinden dolayı bu ihtimalin zayıf olduğunu düşünür (2018: 58). Eserde yer alan birtakım Arapça dil bilgisi özelliklerini göz önünde bulunduran Zajaczkowski, eserin Suriye sahasında yazılmış olabileceği ihtimali üzerinde durur (1965a). Eserde gündelik cümlelerin ve konuşma örneklerinin bulunduğu son bölümde yer alan "Men Halep şârdan men" (Halepliyim) veya "Halep'ten keldim" (Halep'ten geldim) vb. Halep'e ilişkin örnek cümleler de eserin Halep'te veya Halep civarında yazılmış olabileceğine işaret eder. 24 varaklık eserin her bir sayfasında ortalama 15 satır ve dört sütun bulunur. Yaklaşık 960 sözcük barındıran eserde örnek konuşma cümlelerinin sayısı ise 228'dir.Eser bazı yönleriyle diğer pek çok Kıpçak Türkçesi sözlüğünden ayrılır. Bazı sözlüklerin aksine gramer kısmı barındırmayan eserde diğer Kıpçak dönemi sözlüklerinden farklı olarak gündelik yaşama ilişkin birçok örnek konuşma cümlelerinin ve kalıp ifadelerin yer aldığı ayrı bir bölüm bulunur. Bu yönüyle eser aynı zamanda pratik bir konuşma ve gündelik anlaşma kılavuzu niteliğindedir. Eser, ular ve içecekler, meyveler, renkler, meslekler, sayılar, hastalıklar, kuruyemişler ve bunların yanı sıra Türk erkek adları ile Türk kadın adları da dâhil olmak üzere 24 tematik bölüme ayrılmıştır. Eserin son bölümü hariç diğer bölümleri sözlük listeleri ve karşılıklar şeklindedir. "Terkîbü'l-kelâm ve kelâmu mürekkeb" başlığını taşıyan son bölüm, konuşma kılavuzu niteliğindedir. Eserdetaŋuz'domuz',takuz'dokuz' gibi düzleşme ve diftonglaşma örnekleri farklı ve tipik bir Kıpçak ağzına ve ayrıca yazarın bu ağız topluluğuna mensup olduğuna/o çevre içerisinde yer aldığına işaret eder (Ercilasun 2004: 390). Ayrıcavıyal- 'utanmak',yeki'iki',yet'et' gibi örneklerde gözlemlenen söz başındav- vey- türemeleri de, eserde işlenen varyanta dair ipuçları sunmaktadır ve bunlar diğer Kıpçak Türkçesi sözlüklerinde çok sık rastlanılmayan hususlardandır.Eserin günümüze ulaşan tek nüshası İtalya'nın Floransa şehrindeki Medicae Biblitheca Laurenziana Kütüphanesi'nin Doğu El Yazmaları Bölümü'nde, 130 numarada kayıtlıdır. 24a'da yer alan ibareye göre bu yazmanın müstensihi Hüsrev b. Abdullah'tır (Toparlı 2003: VI). Tamamen harekeli ve nesihle yazılmış bu nüshada Türkçe sözvarlığı unsurları ve ibareler kırmızı, Arapçalar ise siyah mürekkeple yazılmıştır. Türkçe unsurlar Arapça unsurların altında, birkaç yerde ise yanında verilmiştir. Eser 1963 yılında Karay Türklerinden Polonyalı Türkolog Ananiasz Zajaczkowski tarafından Floransa'da Laurenziana Kütüphanesi’nde bulunur. Zajaczkowski 1965-1968 yılları arasında farklı yazılarında eseri yayımlar. Bu yayınlara Zajaczkowski eserle ilgili genel bilgilerin ve dil özelliklerinin yanı sıra eserin tıpkıbasımı ile sözlük kısmını dâhil eder (1965a/b/c-1968). Eserin en kapsamlı bilimsel neşrini yapan ise Toparlı'dır (2003). Bu çalışmasında Toparlı, tıpkıbasımın yanı sıra eserin Türkiye Türkçesine tercümesi ve örneklerle ilgili bir de dizini de verir. Recep Yılmaz ise Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya danışmanlığında hazırladığı "Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye"nin Memluk Türkçesi ve Oğuz Türkçesi Nüshalarının Karşılaştırılması" başlıklı doktora tezinde, eserin Memluk ve Oğuz Türkçesi varyantlarını ayrı ayrı değerlendirip metin kısmında karşılaştırmalı olarak inceler (2013).
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Doç. Dr. İsa Sarı
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Balcı, Onur (2018). "Ed-Dürretü’l-Mudiyye Fi’l-Lügatı’t Türkiyye’de Görülen İki İmla Özelliği ve Bu Özelliklerin Kazak Türkçesi ile İlişkisi".Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (46): 57-66. Caferoğlu, Ahmet (2015).Türk Dili Tarihi 2.Ankara: Altınordu Yay. Ercilasun, Ahmet Bican (2004).Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay. Toparlı, Recep (2003).Ed-Dürretü’l-Mudiyye Fi’l-Lügati’t Türkiyye.Ankara: Türk Dil Kurumu Yay. Yılmaz, Recep (2013).Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye"nin Memlük Türkçesi ve Oğuz Türkçesi Nüshalarının Karşılaştırılması. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. Zajaczkowski, Ananiasz (1965a). "Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptchak “ad-Durrat ül mudî’a fi-llugat at-turkiya” (I).Rocznik Orientalistyczny, XXIX (1): 39-98. Zajaczkowski, Ananiasz (1965b). "Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptchak “ad-Durrat ül mudî’a fi-llugat at-turkiya" (II).Rocznik OrientalistycznyXXIX (II): 67-116. Zajaczkowski, Ananiasz (1965c). "Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptchak “ad-Durrat ül mudî’a fi-l-lugat at-turkiya" (III),Rocznik OrientalistycznyXXIX (I): 19-61. Zajaczkowski, Ananiasz (1968). "Materiał kolokwialny arabsko-kipczacki w Słowniku 'ad-Durrat al-muḍī’a fīl-luġat at-turkiya".Rocznik OrientalistycznyXXXI: 71-115.
Atıf Bilgileri	Sarı, İsa. "ED-DÜRRETÜ’L-MUDİYYE Fİ’L-LUGATİ’T-TÜRKİYYE".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/ed-durretul-mudiyye-fil-lugatit-turkiyye. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

ED-DÜRRETÜ’L-MUDİYYE Fİ’L-LUGATİ’T-TÜRKİYYE

Yazar ?

Basım Tarihi 13/11/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - lügat

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası ed-durretul-mudiyye-fil-lugatit-turkiyye

Tarih ?

Notlar Memluk Kıpçak Türkçesi döneminde hazırlanmış Arapçadan Türkçeye sözlük.Eserin adı "Türk Dilinde Parlayan İnci" şeklinde günümüz Türkçesine aktarılabilir. Yazar, eserini kendi tabiriyle "Tercümânü'l-Lugati't-Türkiyye" olarak adlandırır. Yazılış tarihi tam olarak bilinmeyen ancak 14. veya 15. yüzyılda yazılmış olabileceği tahmin edilen eserin yazarı ve yazıldığı yer de belli değildir. Caferoğlu, eserin Ebu Hayyan'a ait olduğunu belirtse de (2015: 157) Balcı, Ebu Hayyan tarafından yazılan bir diğer sözlük olanKitâbü'l-İdrâk li-Lisâni'l-Etrâkile kıyaslandığında,Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye'de aynı ustalığın ve dile hâkimiyetin görülmemesinden dolayı bu ihtimalin zayıf olduğunu düşünür (2018: 58). Eserde yer alan birtakım Arapça dil bilgisi özelliklerini göz önünde bulunduran Zajaczkowski, eserin Suriye sahasında yazılmış olabileceği ihtimali üzerinde durur (1965a). Eserde gündelik cümlelerin ve konuşma örneklerinin bulunduğu son bölümde yer alan "Men Halep şârdan men" (Halepliyim) veya "Halep'ten keldim" (Halep'ten geldim) vb. Halep'e ilişkin örnek cümleler de eserin Halep'te veya Halep civarında yazılmış olabileceğine işaret eder. 24 varaklık eserin her bir sayfasında ortalama 15 satır ve dört sütun bulunur. Yaklaşık 960 sözcük barındıran eserde örnek konuşma cümlelerinin sayısı ise 228'dir.Eser bazı yönleriyle diğer pek çok Kıpçak Türkçesi sözlüğünden ayrılır. Bazı sözlüklerin aksine gramer kısmı barındırmayan eserde diğer Kıpçak dönemi sözlüklerinden farklı olarak gündelik yaşama ilişkin birçok örnek konuşma cümlelerinin ve kalıp ifadelerin yer aldığı ayrı bir bölüm bulunur. Bu yönüyle eser aynı zamanda pratik bir konuşma ve gündelik anlaşma kılavuzu niteliğindedir. Eser, ular ve içecekler, meyveler, renkler, meslekler, sayılar, hastalıklar, kuruyemişler ve bunların yanı sıra Türk erkek adları ile Türk kadın adları da dâhil olmak üzere 24 tematik bölüme ayrılmıştır. Eserin son bölümü hariç diğer bölümleri sözlük listeleri ve karşılıklar şeklindedir. "Terkîbü'l-kelâm ve kelâmu mürekkeb" başlığını taşıyan son bölüm, konuşma kılavuzu niteliğindedir. Eserdetaŋuz'domuz',takuz'dokuz' gibi düzleşme ve diftonglaşma örnekleri farklı ve tipik bir Kıpçak ağzına ve ayrıca yazarın bu ağız topluluğuna mensup olduğuna/o çevre içerisinde yer aldığına işaret eder (Ercilasun 2004: 390). Ayrıcavıyal- 'utanmak',yeki'iki',yet'et' gibi örneklerde gözlemlenen söz başındav- vey- türemeleri de, eserde işlenen varyanta dair ipuçları sunmaktadır ve bunlar diğer Kıpçak Türkçesi sözlüklerinde çok sık rastlanılmayan hususlardandır.Eserin günümüze ulaşan tek nüshası İtalya'nın Floransa şehrindeki Medicae Biblitheca Laurenziana Kütüphanesi'nin Doğu El Yazmaları Bölümü'nde, 130 numarada kayıtlıdır. 24a'da yer alan ibareye göre bu yazmanın müstensihi Hüsrev b. Abdullah'tır (Toparlı 2003: VI). Tamamen harekeli ve nesihle yazılmış bu nüshada Türkçe sözvarlığı unsurları ve ibareler kırmızı, Arapçalar ise siyah mürekkeple yazılmıştır. Türkçe unsurlar Arapça unsurların altında, birkaç yerde ise yanında verilmiştir. Eser 1963 yılında Karay Türklerinden Polonyalı Türkolog Ananiasz Zajaczkowski tarafından Floransa'da Laurenziana Kütüphanesi’nde bulunur. Zajaczkowski 1965-1968 yılları arasında farklı yazılarında eseri yayımlar. Bu yayınlara Zajaczkowski eserle ilgili genel bilgilerin ve dil özelliklerinin yanı sıra eserin tıpkıbasımı ile sözlük kısmını dâhil eder (1965a/b/c-1968). Eserin en kapsamlı bilimsel neşrini yapan ise Toparlı'dır (2003). Bu çalışmasında Toparlı, tıpkıbasımın yanı sıra eserin Türkiye Türkçesine tercümesi ve örneklerle ilgili bir de dizini de verir. Recep Yılmaz ise Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya danışmanlığında hazırladığı "Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye"nin Memluk Türkçesi ve Oğuz Türkçesi Nüshalarının Karşılaştırılması" başlıklı doktora tezinde, eserin Memluk ve Oğuz Türkçesi varyantlarını ayrı ayrı değerlendirip metin kısmında karşılaştırmalı olarak inceler (2013).

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Doç. Dr. İsa Sarı

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Balcı, Onur (2018). "Ed-Dürretü’l-Mudiyye Fi’l-Lügatı’t Türkiyye’de Görülen İki İmla Özelliği ve Bu Özelliklerin Kazak Türkçesi ile İlişkisi".Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (46): 57-66. Caferoğlu, Ahmet (2015).Türk Dili Tarihi 2.Ankara: Altınordu Yay. Ercilasun, Ahmet Bican (2004).Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay. Toparlı, Recep (2003).Ed-Dürretü’l-Mudiyye Fi’l-Lügati’t Türkiyye.Ankara: Türk Dil Kurumu Yay. Yılmaz, Recep (2013).Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye"nin Memlük Türkçesi ve Oğuz Türkçesi Nüshalarının Karşılaştırılması. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. Zajaczkowski, Ananiasz (1965a). "Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptchak “ad-Durrat ül mudî’a fi-llugat at-turkiya” (I).Rocznik Orientalistyczny, XXIX (1): 39-98. Zajaczkowski, Ananiasz (1965b). "Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptchak “ad-Durrat ül mudî’a fi-llugat at-turkiya" (II).Rocznik OrientalistycznyXXIX (II): 67-116. Zajaczkowski, Ananiasz (1965c). "Chapitres choisis du Vocabulaire arabe-kiptchak “ad-Durrat ül mudî’a fi-l-lugat at-turkiya" (III),Rocznik OrientalistycznyXXIX (I): 19-61. Zajaczkowski, Ananiasz (1968). "Materiał kolokwialny arabsko-kipczacki w Słowniku 'ad-Durrat al-muḍī’a fīl-luġat at-turkiya".Rocznik OrientalistycznyXXXI: 71-115.

Atıf Bilgileri Sarı, İsa. "ED-DÜRRETÜ’L-MUDİYYE Fİ’L-LUGATİ’T-TÜRKİYYE".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/ed-durretul-mudiyye-fil-lugatit-turkiyye. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].