El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ)

Name: El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ)
Author: Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi (d. ?/? - ö. 999/1590-91)

İsim	El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ)
Yazar	Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi (d. ?/? - ö. 999/1590-91)
Basım Tarihi:	01/11/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - genel tarih
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	el-aylemu-z-zahir-fi-ahvali-l-eva-il-ve-l-evahir-cenabi
Tarih	996/1587-1588
Notlar	Başta tarih disiplini olmak üzere edebiyat ve İslam dini sahasında çeşitli eserler telif etmiş Cenâbî Mustafa Efendi tarafından yazılan genel tarih kitabı. Cenâbî’nin en önemli eseriel-Aylemü’z-Zâhir fî Ahvâli’l-Evâ’il ve’l-Evâhir’dir.Cenâbî Tarihiismiyle meşhur olan bu eser,el-Hâlilü’l-Vasît ve’l-῾Aylemü’z-Zâhirü’l-Muhît, el-Bahr, Bahr-i Zehhâr, Bahr-i Aylem, Târîh-i Hüseynî, Târîh-i CenâbîveTârîhu’l-Cenâbîadlarıyla da anılmaktadır.Cenâbî Tarihi,Osmanlı tarihçilerinin yazmış olduğu ilk, en geniş muhtevalı, sistemli ve önemli bir tarih eseridir (Canatar 1993a: 52).İlk insanın yaratılışından başlayarak 996/1587-1588 tarihine dek varlık gösteren devlet ve kavimlerin kronolojik olarak anlatıldığıCenâbî Tarihi, bir mukaddime ve seksen altı bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlerde, “Peygamberler tarihi”, “İslâm öncesi devletler ve kavimler”, “Hz. Peygamber ve Hulefâ-yı Râşidîn devri”, “Şam ve Endülüs Emevîleri”, “Abbasîler”, “İdrîsîler”, “Fatımîler”, “Eyyûbîler”, “Gazneliler”, “Selçuklular”, “Karamanoğulları” ve “Osmanlılar” gibi çok sayıdaki devlet ve kavim müstakil olarak tanıtılmıştır. Eserin en hacimli bölümü, Osmanlı tarihine ayrılmıştır (Kesik 1994: XV-XVIII). Mehmet Canatar, eserin telif tarihine 996/1587-1588 olarak işaret ederken Cenâbî’nin bu eseri yirmi beş yılı aşkın bir sürede, İstanbul, Bursa, Edirne ve Halep'te görev ifa ederken tamamlamış olabileceğini ifade eder (1993a: 54).Cenâbî, kaynak olarak başvurduğu çok sayıdaki eseri ve müellifi alenen zikretmiş, edindiği bilgilere ve bizzat kahramanı olduğu hâdiselere de yer vermiştir. Kaynaklarda yer alan bilgilerin doğru olduğuna inanarak bu bilgileri alıntılamış, ayetlerden iktibas ederek sözünün gücünü artırmıştır. Cenâbî, kimi zaman da gerçekleşen hâdiseler hakkında ferdî görüşlerini dile getirerek olumsuz tenkitlerde bulunmuştur. Hâl tercümelerinin de yer aldığıCenâbî Tarihi’nde, klasik Arap tarih yazım geleneğinin devam ettiği görülmektedir. Bu geleneğin bir unsuru olarak her bir hükümdarın devrinin sonunda dönemin ileri gelen şahsiyetlerinin biyografilerine yer verilmiştir. Oldukça sade ve anlaşılır bir dille eserini kaleme alan Cenâbî, hem kendine ait şiirleri hem de diğer şiirlerden seçkileri metne yerleştirmiştir. Klasik kaynaklardan alıntı yapılarak bilgilerin tahlil ve tenkit yöntemleriyle verildiğiCenâbî Tarihi, diğer kaynaklarda yer almayan pek çok hâdiseyi ve bilgiyi ihtiva etmektedir (Canatar 1993b: 353).Cenâbî, Arapça kaleme aldığı mezkûr tarihi bir süre sonra Türkçeye muhtasar bir şekilde tercüme etmiştir. Altmış bölüm olarak tertiplenen bu tercümeye,Dürr-i Meknûn ve Sırr-ı MasûnveGülşen-i Tevârihisimleri verilmiştir.Cenâbî Tarihi,Nihâyetü’l-Merâm ve Bahr-ı Cevâhirü’l-kelâmismiyle bir de Arapça özet olarak kaleme alınmıştır (Kesik 1994: XIII). Muharrem Kesik’e göre Türkçe muhtasar, büyük ihtimalle bu Arapça muhtasarın tercümesidir (1994: XIII). Kınalı-zâde Hasan Çelebi,Cenâbî Tarihi’ni latîf olarak, Atâyî de kâmil olarak tasvir etmiştir (Sungurhan 2017: 273, Donuk 2017: I/904).18 nüshası bilinen eser üzerine Mehmet Canatar, doktora tezi hazırlamıştır (1993a). Ayrıca eserin Anadolu Selçukluları ile ilgili kısmı üzerine de Muharrem Kesik yüksek lisans tezi hazırlamıştır (1994).Cenâbî’nin biyografisi için bk. “Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Dr. Duygu KAYALIK ŞAHİN
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum-Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Canatar, Mehmet (1993a).Müverrih Cenâbî Mustafa Efendi ve Cenâbî Tarihi. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi. Canatar, Mehmet (1993b). “Cenâbî Mustafa Efendi”.İslâm Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: TDV Yay. 352-353. Donuk, Suat (2017).Hadâ’iku l-Hakâik fî Tekmiletiş-Şakâ’ik. İstanbul: TYEKB Yay. Kesik, Muharrem (1994).Cenâbî Mustafa Efendi’nin el-῾Aylemü’z-zâhir fî Ahvâli’l-evâil ve’l-evâhir Adlı Eserinin Anadolu Selçukluları ile İlgili Kısmının Tenkidli Metin Neşri.Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. Sungurhan Eyduran, Aysun (2009).Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü'ş-Şu’arâ. http://ekitap.kul turturizm.gov.tr/ Eklenti/ 10739,tsmetinbpdf.pdf?0 [erişim tarihi: 30.10.2021]
Atıf Bilgileri	KAYALIK ŞAHİN, Duygu. "El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/el-aylemu-z-zahir-fi-ahvali-l-eva-il-ve-l-evahir-cenabi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ)

Yazar Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi (d. ?/? - ö. 999/1590-91)

Basım Tarihi 01/11/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - genel tarih

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası el-aylemu-z-zahir-fi-ahvali-l-eva-il-ve-l-evahir-cenabi

Tarih 996/1587-1588

Notlar Başta tarih disiplini olmak üzere edebiyat ve İslam dini sahasında çeşitli eserler telif etmiş Cenâbî Mustafa Efendi tarafından yazılan genel tarih kitabı. Cenâbî’nin en önemli eseriel-Aylemü’z-Zâhir fî Ahvâli’l-Evâ’il ve’l-Evâhir’dir.Cenâbî Tarihiismiyle meşhur olan bu eser,el-Hâlilü’l-Vasît ve’l-῾Aylemü’z-Zâhirü’l-Muhît, el-Bahr, Bahr-i Zehhâr, Bahr-i Aylem, Târîh-i Hüseynî, Târîh-i CenâbîveTârîhu’l-Cenâbîadlarıyla da anılmaktadır.Cenâbî Tarihi,Osmanlı tarihçilerinin yazmış olduğu ilk, en geniş muhtevalı, sistemli ve önemli bir tarih eseridir (Canatar 1993a: 52).İlk insanın yaratılışından başlayarak 996/1587-1588 tarihine dek varlık gösteren devlet ve kavimlerin kronolojik olarak anlatıldığıCenâbî Tarihi, bir mukaddime ve seksen altı bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlerde, “Peygamberler tarihi”, “İslâm öncesi devletler ve kavimler”, “Hz. Peygamber ve Hulefâ-yı Râşidîn devri”, “Şam ve Endülüs Emevîleri”, “Abbasîler”, “İdrîsîler”, “Fatımîler”, “Eyyûbîler”, “Gazneliler”, “Selçuklular”, “Karamanoğulları” ve “Osmanlılar” gibi çok sayıdaki devlet ve kavim müstakil olarak tanıtılmıştır. Eserin en hacimli bölümü, Osmanlı tarihine ayrılmıştır (Kesik 1994: XV-XVIII). Mehmet Canatar, eserin telif tarihine 996/1587-1588 olarak işaret ederken Cenâbî’nin bu eseri yirmi beş yılı aşkın bir sürede, İstanbul, Bursa, Edirne ve Halep'te görev ifa ederken tamamlamış olabileceğini ifade eder (1993a: 54).Cenâbî, kaynak olarak başvurduğu çok sayıdaki eseri ve müellifi alenen zikretmiş, edindiği bilgilere ve bizzat kahramanı olduğu hâdiselere de yer vermiştir. Kaynaklarda yer alan bilgilerin doğru olduğuna inanarak bu bilgileri alıntılamış, ayetlerden iktibas ederek sözünün gücünü artırmıştır. Cenâbî, kimi zaman da gerçekleşen hâdiseler hakkında ferdî görüşlerini dile getirerek olumsuz tenkitlerde bulunmuştur. Hâl tercümelerinin de yer aldığıCenâbî Tarihi’nde, klasik Arap tarih yazım geleneğinin devam ettiği görülmektedir. Bu geleneğin bir unsuru olarak her bir hükümdarın devrinin sonunda dönemin ileri gelen şahsiyetlerinin biyografilerine yer verilmiştir. Oldukça sade ve anlaşılır bir dille eserini kaleme alan Cenâbî, hem kendine ait şiirleri hem de diğer şiirlerden seçkileri metne yerleştirmiştir. Klasik kaynaklardan alıntı yapılarak bilgilerin tahlil ve tenkit yöntemleriyle verildiğiCenâbî Tarihi, diğer kaynaklarda yer almayan pek çok hâdiseyi ve bilgiyi ihtiva etmektedir (Canatar 1993b: 353).Cenâbî, Arapça kaleme aldığı mezkûr tarihi bir süre sonra Türkçeye muhtasar bir şekilde tercüme etmiştir. Altmış bölüm olarak tertiplenen bu tercümeye,Dürr-i Meknûn ve Sırr-ı MasûnveGülşen-i Tevârihisimleri verilmiştir.Cenâbî Tarihi,Nihâyetü’l-Merâm ve Bahr-ı Cevâhirü’l-kelâmismiyle bir de Arapça özet olarak kaleme alınmıştır (Kesik 1994: XIII). Muharrem Kesik’e göre Türkçe muhtasar, büyük ihtimalle bu Arapça muhtasarın tercümesidir (1994: XIII). Kınalı-zâde Hasan Çelebi,Cenâbî Tarihi’ni latîf olarak, Atâyî de kâmil olarak tasvir etmiştir (Sungurhan 2017: 273, Donuk 2017: I/904).18 nüshası bilinen eser üzerine Mehmet Canatar, doktora tezi hazırlamıştır (1993a). Ayrıca eserin Anadolu Selçukluları ile ilgili kısmı üzerine de Muharrem Kesik yüksek lisans tezi hazırlamıştır (1994).Cenâbî’nin biyografisi için bk. “Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Dr. Duygu KAYALIK ŞAHİN

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum-Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Canatar, Mehmet (1993a).Müverrih Cenâbî Mustafa Efendi ve Cenâbî Tarihi. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi. Canatar, Mehmet (1993b). “Cenâbî Mustafa Efendi”.İslâm Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: TDV Yay. 352-353. Donuk, Suat (2017).Hadâ’iku l-Hakâik fî Tekmiletiş-Şakâ’ik. İstanbul: TYEKB Yay. Kesik, Muharrem (1994).Cenâbî Mustafa Efendi’nin el-῾Aylemü’z-zâhir fî Ahvâli’l-evâil ve’l-evâhir Adlı Eserinin Anadolu Selçukluları ile İlgili Kısmının Tenkidli Metin Neşri.Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. Sungurhan Eyduran, Aysun (2009).Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü'ş-Şu’arâ. http://ekitap.kul turturizm.gov.tr/ Eklenti/ 10739,tsmetinbpdf.pdf?0 [erişim tarihi: 30.10.2021]

Atıf Bilgileri KAYALIK ŞAHİN, Duygu. "El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/el-aylemu-z-zahir-fi-ahvali-l-eva-il-ve-l-evahir-cenabi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].