KİTÂB-I MECMÛ-I TERCÜMÂN-I TÜRKÎ VE ACEMÎ VE MUGALÎ

Name: KİTÂB-I MECMÛ-I TERCÜMÂN-I TÜRKÎ VE ACEMÎ VE MUGALÎ
Author: Halil Bin Muhammed el-Konevî (d. ?/? - ö. ?/?)

İsim	KİTÂB-I MECMÛ-I TERCÜMÂN-I TÜRKÎ VE ACEMÎ VE MUGALÎ
Yazar	Halil Bin Muhammed el-Konevî (d. ?/? - ö. ?/?)
Basım Tarihi:	04/11/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - lügat
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	kitab-i-mecmu-i-tercuman-i-turki-ve-acemi-ve-mugali
Tarih	1343
Notlar	Memlûk Kıpçak Türkçesi döneminde Araplara Türkçeyi öğretme amaçlı hazırlanmış çok dilli sözlük-gramer.Eserin adı "Türkçe, Farsça ve Moğolca Karşılıkları Bir Araya Getiren Kitap" şeklinde günümüz Türkçesine aktarılabilir. Her bir sayfasında 13 satır bulunan 76 varaklık eserin 63 varağı Arapçadan Türkçeye sözlük-gramer, 13 varağı ise Moğolcadan Farsçaya sözlük niteliğindedir. Houstsma'ya göre 28 Ocak 1245'te yazılmış olsa da, Barbara Flemning bu tarihin 1343 olarak düzeltilmesi gerektiğini ileri sürer (Toparlı vd. 2000: V). Eser, kendisiyle ilgili çok bilgi bulunmayan Halil bin Muhammed bin Yusuf el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiştir. Temel olarak Arapça-Türkçe söz varlığının yanı sıra az da olsa Moğolca-Farsça ve Arapça-Moğolca karşılıkları da ihtiva eder. Tüm dillerde, toplamda 2 bin civarında söz varlığı unsuru barındırır.Gelenek olduğu üzere Besmele, Hamdele ve Salvele ile başlayan eser bunların ardından "Sebeb-i Te’lif-i Kitâb" bölümü ile devam eder. Eser genel itibarıyla 4 bölümden oluşur:İsimler, Fiillerin Mastarları ve Emir Biçimleri, Kelime ve Fiil Çekimleri, Cümle Kuralları(Ercilasun 2008: 386). Eserin ilk kısmında toplam 1100 isim ve 18 fiil yer almaktadır. Eserin ikinci kısmında ise 455 fiil ve 15 isim bulunur. Eserin üçüncü kısmında fiiller Arap geleneğinden farklı olarak teklik ikinci kişi emir kipinde çekimlenmiş biçimde verilmiştir. Bunun yanı sıra emir, görülen geçmiş zaman, gelecek zaman ve şimdiki zaman olmak üzere dört zaman/kip ve bunlara dair örnekler aktarılmıştır. Kitabın son bölümünde ise soru eki, isim cümleleri, çekim ekleri, bazı hâl ekleri, bazı zamirler ve edatlar ile soru parçacıkları üzerine genel bilgiler verilmiştir.Tematik bir sınıflandırmayla sözcükleri listeleyen eserde sıkça kullanılan toplamda 26 sözvarlığı kategorisi bulunmaktadır. Bu kategoriler şöyledir:1. Yükseklik ve onunla ilgili isimler2. Yer ve orada bulunanlar3. Su vb. şeyler4. Ağaç, meyve, bitki vb. şeyler5. Ziraat ve hububat6. Kuş vb. şeyler7. Vahşî hayvanlar vb.8. Haşere vb. şeyler9. At cinsleri, renkleri vb. şeyler10. Silah, at ve savaş aletleri11. Deve ve sığır12. Koyun ve keçi13. Yemek, yiyecek, içecek ve sütler14. Ev eşyası, sergi, kadınlara mahsus giysi vb.15. Giysi ve kumaş çeşitleri16. İnsan dış ve iç organları17. Sayılar ve hesap18. Makam ve sanatçılar19. İnsanların nitelikleri20. Genel isim ve karşıtları21. Vakit ve zaman22. Melik ve melike hakkındaki isimler23. Renkler24. Madenler25. Akraba, yakın, tanıdık-mülk, memlûk, hür ve cariye26. İllet-hastalık ve şeytan (Toparlı vd. 2000: 3-4)Eserin bilinen tek nüshası Hollanda'nın Leiden kentindeki Leiden Akademisi Kütüphanesinde yer alan Levinus Warner Koleksiyonu'ndadır. Bu nüsha Houtsma'ya göre 1245'te tamamlanmıştır. Ancak Barbara Flemming bu tarihi 1343 olarak düzeltmiş, Poppe de 1343 şeklinde vermiştir. Eser üzerine ilk bilimsel çalışma Martin Theodor Houtsma tarafından (1894) Ein Türkisch-Arabisches Glossar adıyla Leiden'da yapılmıştır. Bu çalışmada eserin tıpkıbasımı ve Türkçe söz varlığı unsurlarının Almanca karşılıkları yer almaktadır. Bu çalışmanın ardından Poppe (1927/-28) eserin Moğolca kısmını neşretmiştir. Kurışjanov (1970) da eser üzerine çalışmıştır. Eserin kapsamlı bir bilimsel neşri Türkiye'de Recep Toparlı, Sadi Çögenli ve Nevzat H. Yanık tarafından gerçekleştirilmiştir (2000). Bu neşirde eser Türkiye Türkçesine aktarılmış ve madde başları sırasıyla çeviri yazılı bir şekilde dizilmiştir. Eserle ilgili son çalışmayı ise Garkavets yapmıştır (2019). Bu çalışmada Garkavets, eseri matbu harflerle yeniden dizmiş ve kapsamlı bir dizin hazırlamıştır (Salan 2019).
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Doç. Dr. İsa Sarı
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Ercilasun, Ahmet Bican (2008).Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay. Garkavets, Aleksandr N. (2019).Китаб-и Маджму‛-и Тарджуман-и Турки ва ‛Аджами ва Мугали ва Фарси, «Сводная книга переводчика по-тюркски, и по-персидски, и по-монгольски, и на фарси» Халила бин Мухаммада бин Йусуфа ал-Кунави. Алматы: Баур. Houtsma, Martin Theodor (1894).Ein türkisch-arabisches Glossar nach der leidener.Leiden: EJ Brill. Kurışjanov, Abjan (1970).Исследование по лексике Тюркско-Арабского словаря. Poppe, Nicholas (1927). "Das Mongolische Sprachmaterial einer Leidener Handschrift".Bulletin de l'Académie des Sciences de l'URSS,VI, 21, 7: 1251-1274. Salan, Musa (2019). "Китаб-и Маджму‛-и Тарджуман-и Турки ва ‛Аджами ва Мугали ва Фарси".Gazi Türkiyat, 25: 259-263. Toparlı, Recep, Çöğenli, M. Sadi ve Nevzat Hafis Yanık (2000).Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Ankara: TDK Yay.
Atıf Bilgileri	Sarı, İsa. "KİTÂB-I MECMÛ-I TERCÜMÂN-I TÜRKÎ VE ACEMÎ VE MUGALÎ".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/kitab-i-mecmu-i-tercuman-i-turki-ve-acemi-ve-mugali. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

KİTÂB-I MECMÛ-I TERCÜMÂN-I TÜRKÎ VE ACEMÎ VE MUGALÎ

Yazar Halil Bin Muhammed el-Konevî (d. ?/? - ö. ?/?)

Basım Tarihi 04/11/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - lügat

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası kitab-i-mecmu-i-tercuman-i-turki-ve-acemi-ve-mugali

Tarih 1343

Notlar Memlûk Kıpçak Türkçesi döneminde Araplara Türkçeyi öğretme amaçlı hazırlanmış çok dilli sözlük-gramer.Eserin adı "Türkçe, Farsça ve Moğolca Karşılıkları Bir Araya Getiren Kitap" şeklinde günümüz Türkçesine aktarılabilir. Her bir sayfasında 13 satır bulunan 76 varaklık eserin 63 varağı Arapçadan Türkçeye sözlük-gramer, 13 varağı ise Moğolcadan Farsçaya sözlük niteliğindedir. Houstsma'ya göre 28 Ocak 1245'te yazılmış olsa da, Barbara Flemning bu tarihin 1343 olarak düzeltilmesi gerektiğini ileri sürer (Toparlı vd. 2000: V). Eser, kendisiyle ilgili çok bilgi bulunmayan Halil bin Muhammed bin Yusuf el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiştir. Temel olarak Arapça-Türkçe söz varlığının yanı sıra az da olsa Moğolca-Farsça ve Arapça-Moğolca karşılıkları da ihtiva eder. Tüm dillerde, toplamda 2 bin civarında söz varlığı unsuru barındırır.Gelenek olduğu üzere Besmele, Hamdele ve Salvele ile başlayan eser bunların ardından "Sebeb-i Te’lif-i Kitâb" bölümü ile devam eder. Eser genel itibarıyla 4 bölümden oluşur:İsimler, Fiillerin Mastarları ve Emir Biçimleri, Kelime ve Fiil Çekimleri, Cümle Kuralları(Ercilasun 2008: 386). Eserin ilk kısmında toplam 1100 isim ve 18 fiil yer almaktadır. Eserin ikinci kısmında ise 455 fiil ve 15 isim bulunur. Eserin üçüncü kısmında fiiller Arap geleneğinden farklı olarak teklik ikinci kişi emir kipinde çekimlenmiş biçimde verilmiştir. Bunun yanı sıra emir, görülen geçmiş zaman, gelecek zaman ve şimdiki zaman olmak üzere dört zaman/kip ve bunlara dair örnekler aktarılmıştır. Kitabın son bölümünde ise soru eki, isim cümleleri, çekim ekleri, bazı hâl ekleri, bazı zamirler ve edatlar ile soru parçacıkları üzerine genel bilgiler verilmiştir.Tematik bir sınıflandırmayla sözcükleri listeleyen eserde sıkça kullanılan toplamda 26 sözvarlığı kategorisi bulunmaktadır. Bu kategoriler şöyledir:1. Yükseklik ve onunla ilgili isimler2. Yer ve orada bulunanlar3. Su vb. şeyler4. Ağaç, meyve, bitki vb. şeyler5. Ziraat ve hububat6. Kuş vb. şeyler7. Vahşî hayvanlar vb.8. Haşere vb. şeyler9. At cinsleri, renkleri vb. şeyler10. Silah, at ve savaş aletleri11. Deve ve sığır12. Koyun ve keçi13. Yemek, yiyecek, içecek ve sütler14. Ev eşyası, sergi, kadınlara mahsus giysi vb.15. Giysi ve kumaş çeşitleri16. İnsan dış ve iç organları17. Sayılar ve hesap18. Makam ve sanatçılar19. İnsanların nitelikleri20. Genel isim ve karşıtları21. Vakit ve zaman22. Melik ve melike hakkındaki isimler23. Renkler24. Madenler25. Akraba, yakın, tanıdık-mülk, memlûk, hür ve cariye26. İllet-hastalık ve şeytan (Toparlı vd. 2000: 3-4)Eserin bilinen tek nüshası Hollanda'nın Leiden kentindeki Leiden Akademisi Kütüphanesinde yer alan Levinus Warner Koleksiyonu'ndadır. Bu nüsha Houtsma'ya göre 1245'te tamamlanmıştır. Ancak Barbara Flemming bu tarihi 1343 olarak düzeltmiş, Poppe de 1343 şeklinde vermiştir. Eser üzerine ilk bilimsel çalışma Martin Theodor Houtsma tarafından (1894) Ein Türkisch-Arabisches Glossar adıyla Leiden'da yapılmıştır. Bu çalışmada eserin tıpkıbasımı ve Türkçe söz varlığı unsurlarının Almanca karşılıkları yer almaktadır. Bu çalışmanın ardından Poppe (1927/-28) eserin Moğolca kısmını neşretmiştir. Kurışjanov (1970) da eser üzerine çalışmıştır. Eserin kapsamlı bir bilimsel neşri Türkiye'de Recep Toparlı, Sadi Çögenli ve Nevzat H. Yanık tarafından gerçekleştirilmiştir (2000). Bu neşirde eser Türkiye Türkçesine aktarılmış ve madde başları sırasıyla çeviri yazılı bir şekilde dizilmiştir. Eserle ilgili son çalışmayı ise Garkavets yapmıştır (2019). Bu çalışmada Garkavets, eseri matbu harflerle yeniden dizmiş ve kapsamlı bir dizin hazırlamıştır (Salan 2019).

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Doç. Dr. İsa Sarı

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Ercilasun, Ahmet Bican (2008).Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay. Garkavets, Aleksandr N. (2019).Китаб-и Маджму‛-и Тарджуман-и Турки ва ‛Аджами ва Мугали ва Фарси, «Сводная книга переводчика по-тюркски, и по-персидски, и по-монгольски, и на фарси» Халила бин Мухаммада бин Йусуфа ал-Кунави. Алматы: Баур. Houtsma, Martin Theodor (1894).Ein türkisch-arabisches Glossar nach der leidener.Leiden: EJ Brill. Kurışjanov, Abjan (1970).Исследование по лексике Тюркско-Арабского словаря. Poppe, Nicholas (1927). "Das Mongolische Sprachmaterial einer Leidener Handschrift".Bulletin de l'Académie des Sciences de l'URSS,VI, 21, 7: 1251-1274. Salan, Musa (2019). "Китаб-и Маджму‛-и Тарджуман-и Турки ва ‛Аджами ва Мугали ва Фарси".Gazi Türkiyat, 25: 259-263. Toparlı, Recep, Çöğenli, M. Sadi ve Nevzat Hafis Yanık (2000).Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Ankara: TDK Yay.

Atıf Bilgileri Sarı, İsa. "KİTÂB-I MECMÛ-I TERCÜMÂN-I TÜRKÎ VE ACEMÎ VE MUGALÎ".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/kitab-i-mecmu-i-tercuman-i-turki-ve-acemi-ve-mugali. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].