CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ

Name: CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ
Author: Fahrî-i Herevî (d. 903/1498 - ö. 16. yüzyıl sonları)

İsim	CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ
Yazar	Fahrî-i Herevî (d. 903/1498 - ö. 16. yüzyıl sonları)
Basım Tarihi:	05/01/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - kadın şairler tezkiresi
Tür	Kitap
Dil	Farsça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	cevahirul-acayib-tezkiretu-n-nisa
Tarih	962/1555
Notlar	Fahrî-i Herevî olarak şöhret bulmuş Fahrî b. Mevlânâ Muhammed Emîrî-i Herevî (ö. 16.yüzyıl sonları)’nin kaleme aldığı eseri.İçerik olarak kadın şahsiyetleri barındıranCevâhiru’l-‘Acâyibbilinen ilk kadın tezkiresidir ve muhtevası bakımından diğer tezkire kitaplarından ayrışmaktadır. Sadece kadınları konu edinen ve konusu itibariyle diğer yazınsal ürünlerden farklılık arz eden bu eser oldukça küçük hacimlidir. Kendileri hakkında çok az bilgi bulunan kadınları ihtiva etmesi bağlamında Fahrî-i Herevî’nin ön sözde belirttiği gibi son derece ilginç ve değerlidir. Yazıldığı dönem itibariyle alışılmadık ve ilginç bir konuya değinen eserin müellifince de özel olduğu düşünüldüğü için eser “Acayip Mücevherler” anlamına gelenCevâhiru’l-‘Acâyibolarak isimlendirilmiştir. Eser Fahrî-i Herevî tarafından ilk olarak Argûn Tarhân Hânedanı’nın hükümdarı Muhammed Îsâ Tarhân zamanına tekabül eden 962/1555 senesinin ilk aylarında kaleme alınarak Mîrzâ Muhammed Argûn ve Bîbî Zarîf Hâtûn’un kızları Hacı Mâh Begüm Argûn’a; daha sonra ise Ekber Şâh’ın cülus merasimine denk gelen 963/1556 yılının ilk aylarında yeniden düzenlenerek şahın süt annesi Mâhım Begüm’e takdim edilmiştir.Tezkiretu'n-Nisâolarak da bilinen bu eser hicrî altıncı ve onuncu asır dönemi kadın şairlerinin hayat hikayesi ve şiirlerini içermektedir. Fars edebiyatının ünlü ismi Hâfız-ı Şîrâzî’nin gazeli ile karıştırılabilecek güçte şiir yazan Mihrî, Hâfız-i Şîrâzî ile şiir düellosu yapan Cihân Hâtûn, Sultan Sencer’in yüce meclisinde adını duyurmuş Mehsetî gibi kadın şairlerin dışında isimleriyle nadiren karşılaşılan yahut hiçbir kaynakta rastlanması mümkün olmayan isimler yer almaktadır. Eser aracılığıyla adı anılmayan başka seçkin kadın şairlerin varlığından da haberdar olmaktayız. Bu durum eserin yazıldığı ve öncesi yüzyıllarda Herât, Horâsân ve Mâverâünnehir bölgelerinde kadınların evrensel olan yazın hayatından yoksun kalmadıklarını ve onların sosyokültürel mecralarda mühim roller üstlendiklerini ortaya koymaktadır. İlaveten bu durum dönemin ideolojik değer yargılarının ileri bir noktada olduğunu da işaret etmektedir.Eserde toplam otuz bir kişi yer almaktadır. Bu şairler şunlardır: Dilârâm, Hz. Aişe, Hayrunnisâ Fâtımetüzzehrâ, Hz. Züleyhâ, Mehsetî, Pâdişâh Hâtûn, Cihân Hâtûn, Bîbî Heyât, Bîbî Mihrî, Moğol Hânım, Âfâk Bige-i Celâyîr, Nihânî, Beyce, İsmetî, Bîdilî, Nihânî-i Şîrâzî, Kadı Semerkândî’nin Kızı, Fahrünnesâ, Hânzâde-i Türbetî Hânım, Pertevî, Şâh Mülk Seyyîd Begüm, Gazzâlî’nin Kızı, Bîbî Ârzû-i Semerkândî, Ze‘îfî, Heyât, Bîbî Âtûn, Hicâbî, İffetî-i Esferâyenî’nin Kızı, Fâtıma Hâtûn-i Dûstî, Bîbî Yezdî, Nesâî.Cevâhiru’l-‘AcâyibFarsça bir eserdir. Ancak Türk tarihi, edebiyatı ve kültürü için önem arz eden Türkçe şiir örnekleri de bulunmaktadır. Muhammed Hân Şeybânî’nin zevcesi Moğol Hânım ve Mevlânâ Âhî’nin akrabalarından olan Bîbî-i Yezdî Türkçe şiir örnekleri verilen kadın şairlerdendir. Bu isimler dışında yüzyıllar öncesinde Türkçenin edebî gücünü ortaya koyacak başka Türkçe şiirler de vardır. Bu şiirler Emîr Alî Şîr Nevâî’nin Türkçe şiirdeki nüfuzunu ortaya koyacak nitelikte şiirlerdir.Hem İran hem de Türk tarihi ve edebiyatı için önemli olan bu eserin Oudh Kütüphanesi ve Neval Kişor’da ikişer adet; Kalküta Milli Kütüphanesi, Bankipûr Kütüphanesi, Haydarâbâd Dekkan, Bodleian Kütüphanesi, Karaçi Milli Müzesi ve Harvard Üniversite Kütüphanesi’nde de birer adet olmak üzere toplamda on yazma nüshası vardır. Kalküta Milli Kütüphanesi’nde Bihâr koleksiyonunda bulunan 482 numaralı yazma nüsha ve Karaçi Milli Müzesi’nde bulunan nüsha dikkate alınarak Hüsâmeddîn Râşidî tarafından Haydarâbâd’ta neşredilmiştir (1968). Bir diğer neşri ise Harvard Üniversite Kütüphanesi’ndeki 11565065 numaralı yazma nüshası dikkate alınarak Mînâ Ağâzâde ve Zehrâ İbrâhîmoğlu tarafından hazırlanarak Tahran’da yayımlanmıştır (2013).
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Dr. SONAY ÜNAL
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum-Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Ahmed Gülçîn-i Meânî (1348).Târîh-i Tezkirehâ-i Fârsî. C.1. Tahran: İntişârât-i Dânişgâh-i Tahran. Fahrî-i Herevî (1968).Tezkire-i Ravzatu’s-Selâtîn ve Cevâhiru’l-‘Acâyib. Nşr. Hüsâmeddîn Râşidî. Haydarâbâd. Fahrî-i Herevî, Munşî Ahmed Hüseyin Seherkâkûrûy (1392).Tezkire-i Zenân-i Şâire der Îrân ve Hind: Cevâhiru’l-‘Acâyib (Tezkiretu’n-Nisâ) ve Âyîne-i Heyret. Nşr. Mînâ Ağâzâde -Zehrâ İbrâhîmoğlu. Tahran: İntişârât-i Sefîr. Fahrî-i Herevî.Tezkire-i Cevâhiru’l-‘Acâyîb.Yz. National Library of Kalküta. No: 482. Kutlar Oğuz, Fatma Sabiha. "Bîbî-i Yezdî, Bîbî-i Turdî".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bibii-yezdi. [Erişim tarihi: 25 Aralık 2021]. Nefîsî, Sa‘îd (1965).Târîh-i Nazmu Nesr der İran ve der Zebân-i Fârsî. C.2. Tahran: Çâphâne-i Mîhen. Öz, Yusuf (2012). “Tezkire”.İslâm Ansiklopedisi. C.41. İstanbul: TDV Yay. 68-69. Râşidî, Hüsâmeddîn (1350). “Fahrî-i Herevî ve Se Eser-i U”. Çev. Muhammed Muzaffer.Mecelle-i Dânişkede-i Edebiyyât ve Ulûm-i İnsânî-i Meşhed(2): 421-507. Seyyîd Alî Rızâ Nakâvî (1968).Tezkire Nîvisî-i Farsî der Hind ve Pakistan. Tahran: Mu‘essese-i Metbû‘ât-i İlmî. Szuppe, Maria (1996). “Female Intellectual Milieu in Timurid and Post-Timurid Herât: Faxri Haravi’s Biography of Poetesses Javâher al-ʿAjâyeb”.La civilta Timuride Come Fenomeno Internazionale(2): 119-137. Ünal, Sonay (2021). "Heratlı Fahrî ve Eserleri".Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi3 (6): 293-308. Ünal, Sonay. “Moğol Hanım”.Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mogol-hanim. [Erişim tarihi: 25 Aralık 2021]. Yıldırım, Nimet (2012).Fars Edebiyatında Kaynak Bilim. Erzurum: Fenomen Yay. Zebîhullâh-i Safâ (1373).Târîh-i Edebiyât der İran ve der Kalemrov-i Zebân-i Fârsî. C.5/3. Tahran: İntişârât-i Firdevs.
Atıf Bilgileri	ÜNAL, SONAY. "CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/cevahirul-acayib-tezkiretu-n-nisa. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ

Yazar Fahrî-i Herevî (d. 903/1498 - ö. 16. yüzyıl sonları)

Basım Tarihi 05/01/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - kadın şairler tezkiresi

Tür Kitap

Dil Farsça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası cevahirul-acayib-tezkiretu-n-nisa

Tarih 962/1555

Notlar Fahrî-i Herevî olarak şöhret bulmuş Fahrî b. Mevlânâ Muhammed Emîrî-i Herevî (ö. 16.yüzyıl sonları)’nin kaleme aldığı eseri.İçerik olarak kadın şahsiyetleri barındıranCevâhiru’l-‘Acâyibbilinen ilk kadın tezkiresidir ve muhtevası bakımından diğer tezkire kitaplarından ayrışmaktadır. Sadece kadınları konu edinen ve konusu itibariyle diğer yazınsal ürünlerden farklılık arz eden bu eser oldukça küçük hacimlidir. Kendileri hakkında çok az bilgi bulunan kadınları ihtiva etmesi bağlamında Fahrî-i Herevî’nin ön sözde belirttiği gibi son derece ilginç ve değerlidir. Yazıldığı dönem itibariyle alışılmadık ve ilginç bir konuya değinen eserin müellifince de özel olduğu düşünüldüğü için eser “Acayip Mücevherler” anlamına gelenCevâhiru’l-‘Acâyibolarak isimlendirilmiştir. Eser Fahrî-i Herevî tarafından ilk olarak Argûn Tarhân Hânedanı’nın hükümdarı Muhammed Îsâ Tarhân zamanına tekabül eden 962/1555 senesinin ilk aylarında kaleme alınarak Mîrzâ Muhammed Argûn ve Bîbî Zarîf Hâtûn’un kızları Hacı Mâh Begüm Argûn’a; daha sonra ise Ekber Şâh’ın cülus merasimine denk gelen 963/1556 yılının ilk aylarında yeniden düzenlenerek şahın süt annesi Mâhım Begüm’e takdim edilmiştir.Tezkiretu'n-Nisâolarak da bilinen bu eser hicrî altıncı ve onuncu asır dönemi kadın şairlerinin hayat hikayesi ve şiirlerini içermektedir. Fars edebiyatının ünlü ismi Hâfız-ı Şîrâzî’nin gazeli ile karıştırılabilecek güçte şiir yazan Mihrî, Hâfız-i Şîrâzî ile şiir düellosu yapan Cihân Hâtûn, Sultan Sencer’in yüce meclisinde adını duyurmuş Mehsetî gibi kadın şairlerin dışında isimleriyle nadiren karşılaşılan yahut hiçbir kaynakta rastlanması mümkün olmayan isimler yer almaktadır. Eser aracılığıyla adı anılmayan başka seçkin kadın şairlerin varlığından da haberdar olmaktayız. Bu durum eserin yazıldığı ve öncesi yüzyıllarda Herât, Horâsân ve Mâverâünnehir bölgelerinde kadınların evrensel olan yazın hayatından yoksun kalmadıklarını ve onların sosyokültürel mecralarda mühim roller üstlendiklerini ortaya koymaktadır. İlaveten bu durum dönemin ideolojik değer yargılarının ileri bir noktada olduğunu da işaret etmektedir.Eserde toplam otuz bir kişi yer almaktadır. Bu şairler şunlardır: Dilârâm, Hz. Aişe, Hayrunnisâ Fâtımetüzzehrâ, Hz. Züleyhâ, Mehsetî, Pâdişâh Hâtûn, Cihân Hâtûn, Bîbî Heyât, Bîbî Mihrî, Moğol Hânım, Âfâk Bige-i Celâyîr, Nihânî, Beyce, İsmetî, Bîdilî, Nihânî-i Şîrâzî, Kadı Semerkândî’nin Kızı, Fahrünnesâ, Hânzâde-i Türbetî Hânım, Pertevî, Şâh Mülk Seyyîd Begüm, Gazzâlî’nin Kızı, Bîbî Ârzû-i Semerkândî, Ze‘îfî, Heyât, Bîbî Âtûn, Hicâbî, İffetî-i Esferâyenî’nin Kızı, Fâtıma Hâtûn-i Dûstî, Bîbî Yezdî, Nesâî.Cevâhiru’l-‘AcâyibFarsça bir eserdir. Ancak Türk tarihi, edebiyatı ve kültürü için önem arz eden Türkçe şiir örnekleri de bulunmaktadır. Muhammed Hân Şeybânî’nin zevcesi Moğol Hânım ve Mevlânâ Âhî’nin akrabalarından olan Bîbî-i Yezdî Türkçe şiir örnekleri verilen kadın şairlerdendir. Bu isimler dışında yüzyıllar öncesinde Türkçenin edebî gücünü ortaya koyacak başka Türkçe şiirler de vardır. Bu şiirler Emîr Alî Şîr Nevâî’nin Türkçe şiirdeki nüfuzunu ortaya koyacak nitelikte şiirlerdir.Hem İran hem de Türk tarihi ve edebiyatı için önemli olan bu eserin Oudh Kütüphanesi ve Neval Kişor’da ikişer adet; Kalküta Milli Kütüphanesi, Bankipûr Kütüphanesi, Haydarâbâd Dekkan, Bodleian Kütüphanesi, Karaçi Milli Müzesi ve Harvard Üniversite Kütüphanesi’nde de birer adet olmak üzere toplamda on yazma nüshası vardır. Kalküta Milli Kütüphanesi’nde Bihâr koleksiyonunda bulunan 482 numaralı yazma nüsha ve Karaçi Milli Müzesi’nde bulunan nüsha dikkate alınarak Hüsâmeddîn Râşidî tarafından Haydarâbâd’ta neşredilmiştir (1968). Bir diğer neşri ise Harvard Üniversite Kütüphanesi’ndeki 11565065 numaralı yazma nüshası dikkate alınarak Mînâ Ağâzâde ve Zehrâ İbrâhîmoğlu tarafından hazırlanarak Tahran’da yayımlanmıştır (2013).

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Dr. SONAY ÜNAL

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum-Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Ahmed Gülçîn-i Meânî (1348).Târîh-i Tezkirehâ-i Fârsî. C.1. Tahran: İntişârât-i Dânişgâh-i Tahran. Fahrî-i Herevî (1968).Tezkire-i Ravzatu’s-Selâtîn ve Cevâhiru’l-‘Acâyib. Nşr. Hüsâmeddîn Râşidî. Haydarâbâd. Fahrî-i Herevî, Munşî Ahmed Hüseyin Seherkâkûrûy (1392).Tezkire-i Zenân-i Şâire der Îrân ve Hind: Cevâhiru’l-‘Acâyib (Tezkiretu’n-Nisâ) ve Âyîne-i Heyret. Nşr. Mînâ Ağâzâde -Zehrâ İbrâhîmoğlu. Tahran: İntişârât-i Sefîr. Fahrî-i Herevî.Tezkire-i Cevâhiru’l-‘Acâyîb.Yz. National Library of Kalküta. No: 482. Kutlar Oğuz, Fatma Sabiha. "Bîbî-i Yezdî, Bîbî-i Turdî".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bibii-yezdi. [Erişim tarihi: 25 Aralık 2021]. Nefîsî, Sa‘îd (1965).Târîh-i Nazmu Nesr der İran ve der Zebân-i Fârsî. C.2. Tahran: Çâphâne-i Mîhen. Öz, Yusuf (2012). “Tezkire”.İslâm Ansiklopedisi. C.41. İstanbul: TDV Yay. 68-69. Râşidî, Hüsâmeddîn (1350). “Fahrî-i Herevî ve Se Eser-i U”. Çev. Muhammed Muzaffer.Mecelle-i Dânişkede-i Edebiyyât ve Ulûm-i İnsânî-i Meşhed(2): 421-507. Seyyîd Alî Rızâ Nakâvî (1968).Tezkire Nîvisî-i Farsî der Hind ve Pakistan. Tahran: Mu‘essese-i Metbû‘ât-i İlmî. Szuppe, Maria (1996). “Female Intellectual Milieu in Timurid and Post-Timurid Herât: Faxri Haravi’s Biography of Poetesses Javâher al-ʿAjâyeb”.La civilta Timuride Come Fenomeno Internazionale(2): 119-137. Ünal, Sonay (2021). "Heratlı Fahrî ve Eserleri".Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi3 (6): 293-308. Ünal, Sonay. “Moğol Hanım”.Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mogol-hanim. [Erişim tarihi: 25 Aralık 2021]. Yıldırım, Nimet (2012).Fars Edebiyatında Kaynak Bilim. Erzurum: Fenomen Yay. Zebîhullâh-i Safâ (1373).Târîh-i Edebiyât der İran ve der Kalemrov-i Zebân-i Fârsî. C.5/3. Tahran: İntişârât-i Firdevs.

Atıf Bilgileri ÜNAL, SONAY. "CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/cevahirul-acayib-tezkiretu-n-nisa. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].