نویسنده
فهری هروی (متوفی 903/1498 - اواخر قرن شانزدهم)
تاریخ انتشار
05/01/2022
موضوع
ادبیات مکتوب / دیوان ادبیات - زندگینامه زنان شاعر
نوع
كتاب
زبان
فارسی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
cevahirul-acayib-tezkiretu-n-nisa
تاریخ
962/1555
یادداشتها
Fahrî b. که به Fahrî-i Herevî معروف شد. اثری که مولانا محمد امیری هروی (متوفی اواخر قرن شانزدهم) نوشته است. جِوَهیرُالعَجِی، که شامل شخصیت های زن به عنوان محتوا است، اولین زندگینامه زنان شناخته شده است و از نظر محتوایی با دیگر کتاب های زندگینامه متفاوت است. این اثر که تنها به زنان می پردازد و از نظر موضوع با دیگر آثار ادبی متفاوت است، حجم بسیار کمی دارد. همانطور که فهری هروی در مقدمه بیان می کند، در زمینه زنانی که اطلاعات بسیار کمی درباره آنها وجود دارد، بسیار جالب و ارزشمند است. این اثر که با توجه به دوره ای که در آن نوشته شده است به موضوعی غیرعادی و جالب توجه می کند، توسط نویسنده آن تصور می شود که خاص است، بنابراین نام اثر Cevâhiru'l-'Acâyibo به معنای "جواهرات عجیب" نامیده شد. این اثر برای اولین بار توسط فهری هروی در ماه های اول سال 962/1555، مطابق با زمان محمد عیسی ترهان، حاکم سلسله ارگون ترهان، نوشته شد و به حاجی ماه بیگوم ارگون، دختران میرزا محمد ارغیفون و بیوت تقدیم شد. بعداً در ماههای اول 963/1556 که مصادف با مراسم تاجگذاری اکبر بود، دوباره تنظیم شد و به مهیم بیگم، مادر رضاعی شاه تقدیم شد. این اثر که با نام تزکیرتون نساء نیز شناخته میشود، حاوی داستانهای زندگی و اشعار شاعران زن قرن ششم و دهم هجری است. غیر از شاعران زن مانند مهری که میتوانست با غزلیات نامشهیر ادبیات فارسی اشعاری داشته باشد، حافظ شیرازی، جهان هاتون که با حافظ شیرازی دوئل شعری داشت و مهستی که نام او را در شورای عالی سنجر نامیدند، از اعضای شورای عالی سنجر نامی هستند. در هر منبعی یافت شود از طریق اثر از وجود شاعران زن برجسته دیگری نیز آگاه می شویم که نامشان ذکر نشده است. این وضعیت نشان میدهد که زنان در قرنهای قبل و در زمان نگارش اثر از زندگی ادبی جهانی در مناطق هرات، خراسان و ماوراءالنهر بی بهره نبودند و نقش مهمی در کانالهای فرهنگی-اجتماعی داشتند. به علاوه، این نشان میدهد که قضاوتهای ارزشی ایدئولوژیک آن دوره در مرحله پیشرفتهای قرار داشته است. در مجموع سی و یک نفر در کار گنجانده شده اند. این شاعران عبارتند از: Dilâram، Hz. عایشه، Hayrunnisâ Fâtımetüzzehra، Hz. Züleyhâ, Mehsetî, Pâdişâh Hâtûn, Cihân Hâtûn, Bîbî Heyat, Bîbî Mihrî, Moğol Hânım, Âfâk Bige-i Celâyîr, Nihânî, Beyce, İsmetî, Bîdilî, Nihânî-i Kadi'sâzimer, Fahrünnesâ, Hânzâde-i Türbetî Hânım, Pertevî, Shah Mulk Seyyîd Begum, دختر Gazzâli, Bîbî Ârzû-i Semerkândi, Ze‘îfî, Heyat, Bîbî Âtûn, Hicâbî, İffetâyâni'tâs دوستی، بیبی یزدی، نسائی. جُوَهیرُالعَکَیِب، اثری فارسی است. با این حال، نمونه هایی از شعر ترکی نیز وجود دارد که برای تاریخ، ادبیات و فرهنگ ترکیه مهم است. مقول حنیم همسر محمد خان شیبانی و بیبی یزدی از بستگان مولانا آهی از جمله شاعران زنی هستند که نمونه هایی از شعر ترکی آورده شده است. به جز این نام ها، اشعار ترکی دیگری نیز وجود دارد که قدرت ادبی ترکی قرن ها پیش را آشکار می کند. این اشعار، اشعاری هستند که تأثیر امیرعلی شیر نوایی را در شعر ترکی آشکار می کنند. این اثر که برای تاریخ و ادبیات ایران و ترکیه اهمیت دارد، هر کدام دو نسخه در کتابخانه عود و نوال کیشور دارد. در مجموع ده نسخه خطی وجود دارد، از جمله هر کدام یک نسخه در کتابخانه ملی کلکته، کتابخانه بانکیپور، حیدرآباد دکان، کتابخانه بودلیان، موزه ملی کراچی و کتابخانه دانشگاه هاروارد. این کتاب توسط حسین راشیدی در حیدرآباد (1968) با در نظر گرفتن نسخه خطی شماره 482 در مجموعه بیهار کتابخانه ملی کلکته و نسخه در موزه ملی کراچی منتشر شد. نشریه دیگری توسط مینا آقازاده و زهرا ابراهیم اوغلو با در نظر گرفتن نسخه خطی 11565065 در کتابخانه دانشگاه هاروارد تهیه و در تهران (1392) منتشر شد.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Dr. SONAY ÜNAL
Alfabesi
Arap
Yapısı
Manzum-Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Ahmed Gülçîn-i Meânî (1348).Târîh-i Tezkirehâ-i Fârsî. C.1. Tahran: İntişârât-i Dânişgâh-i Tahran.
Fahrî-i Herevî (1968).Tezkire-i Ravzatu’s-Selâtîn ve Cevâhiru’l-‘Acâyib. Nşr. Hüsâmeddîn Râşidî. Haydarâbâd.
Fahrî-i Herevî, Munşî Ahmed Hüseyin Seherkâkûrûy (1392).Tezkire-i Zenân-i Şâire der Îrân ve Hind: Cevâhiru’l-‘Acâyib (Tezkiretu’n-Nisâ) ve Âyîne-i Heyret. Nşr. Mînâ Ağâzâde -Zehrâ İbrâhîmoğlu. Tahran: İntişârât-i Sefîr.
Fahrî-i Herevî.Tezkire-i Cevâhiru’l-‘Acâyîb.Yz. National Library of Kalküta. No: 482.
Kutlar Oğuz, Fatma Sabiha. "Bîbî-i Yezdî, Bîbî-i Turdî".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bibii-yezdi. [Erişim tarihi: 25 Aralık 2021].
Nefîsî, Sa‘îd (1965).Târîh-i Nazmu Nesr der İran ve der Zebân-i Fârsî. C.2. Tahran: Çâphâne-i Mîhen.
Öz, Yusuf (2012). “Tezkire”.İslâm Ansiklopedisi. C.41. İstanbul: TDV Yay. 68-69.
Râşidî, Hüsâmeddîn (1350). “Fahrî-i Herevî ve Se Eser-i U”. Çev. Muhammed Muzaffer.Mecelle-i Dânişkede-i Edebiyyât ve Ulûm-i İnsânî-i Meşhed(2): 421-507.
Seyyîd Alî Rızâ Nakâvî (1968).Tezkire Nîvisî-i Farsî der Hind ve Pakistan. Tahran: Mu‘essese-i Metbû‘ât-i İlmî.
Szuppe, Maria (1996). “Female Intellectual Milieu in Timurid and Post-Timurid Herât: Faxri Haravi’s Biography of Poetesses Javâher al-ʿAjâyeb”.La civilta Timuride Come Fenomeno Internazionale(2): 119-137.
Ünal, Sonay (2021). "Heratlı Fahrî ve Eserleri".Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi3 (6): 293-308.
Ünal, Sonay. “Moğol Hanım”.Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mogol-hanim. [Erişim tarihi: 25 Aralık 2021].
Yıldırım, Nimet (2012).Fars Edebiyatında Kaynak Bilim. Erzurum: Fenomen Yay.
Zebîhullâh-i Safâ (1373).Târîh-i Edebiyât der İran ve der Kalemrov-i Zebân-i Fârsî. C.5/3. Tahran: İntişârât-i Firdevs.
Atıf Bilgileri
ÜNAL, SONAY. "CEVÂHİRUL-'ACÂYİB / TEZKİRETU'N-NİSÂ".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/cevahirul-acayib-tezkiretu-n-nisa. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
