NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)

Name: NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)
Author: Kelimetullâh Hâce Pâdişâh (d. ?/? - ö. ?/?)

İsim	NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)
Yazar	Kelimetullâh Hâce Pâdişâh (d. ?/? - ö. ?/?)
Basım Tarihi:	23/01/2023
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - Çağatayca manzum sözlük
Tür	Kitap
Dil	Farsça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	nisab-i-kutbiyye-kelimetullah-hace-padisah
Tarih	1253/1837
Notlar	19. yüzyılda Kelimetullâh Hâce Pâdişâh tarafından kaleme alınan Çağatayca-Farsça manzum sözlük.Babürlü Hanedanı şehzadelerinden Mirza Kutbuddîn’in isteği eserine yazılan ve 274 beyitten oluşan eser, Çağatayca sahasınınnisâbtüründeki manzum sözlükleri arasında yerini alır. Sözcük sayısı bakımından oldukça zengin olan eserde yaklaşık 1200 Türkçe sözcükle birlikte 20 kadar ekin Farsça karşılıkları gösterilmiştir. Bu Türkçe dil malzemesi, Oğuzcaya ait yaklaşık 30-40 sözcük ve ek yapısını da içermektedir. Eserde bazı sözcüklerin çeşitli ağızlara ait varyantları ve eş anlamlıları bulunmaktadır. Bununla birlikte bazı sözcüklerin ses değişimine uğramış biçimleri de görülebilmektedir.Eserin tek nüshası British Library’de, Or. 404 numaralı bir mecmuanın içindedir. Eser, farklı aruz kalıplarına veya kafiye düzenine göre 9 bölüme ayrılmıştır. Farklı başlıklarla adlandırılan bu bölümlerde beyit sayıları da değişiklik göstermektedir. Besmeleyle başlayan eserde hamdele ve salvele bölümünden sonra yazarın kendisini tanıttığı ve eserin yazılış amacını Farsça olarak açıkladığı bölüme geçilmiştir. Buna göre “Hâce Pâdişah” olarak tanındığını dile getiren yazar, Şehzade Sultan Mirzâ Kutbuddîn’in talebi üzerine eseri kaleme aldığını ve onun adına uygun olarak esere ad verdiğini ifade eder. Ayrıca yazar eserini oluştururken Türkçe konuşanlardan ve Türkçe kitaplardan faydalandığını da belirtir. Giriş bölümündeki bilgilerden venisâbtürü eserlerin işlevinden hareketle Nisâb-ı Kutbiyye’nin Mirzâ Kutbiddîn ve ailesi için yazdırıldığı düşünülebilir.Eserin bölümlerinde herhangi bir anlam ve yapı sınıflandırması yapılmamış; sadece altıncı bölümde, başlığında da belirtildiği üzere, çoğunlukla suda yaşayan hayvanlarla ilgili sözcüklere yer verilmiştir. Bazı beyitlerde anlam bakımından birbiriyle ilişkili olan sözcükler bir aradadır. Bazı beyitlerde ise eş anlamlı ve eş sesli sözcüklerin bir arada kullanımı dikkat çeker. Eserin içeriğinde çoğunlukla Çağatayca sözcükler ve yapılar bulunmakla birlikte az sayıda Oğuzca sözcük ve yapı da yer almaktadır. Birkaç Türkçe sözcüğün Farsça karşılığının yanında Arapça karşılığı verilmiştir. Bazı Farsça sözcüklerin ise Hindistan’da kullanıldığı söyleyiş biçimiyle esere aktarıldığı görülmüştür. Ketebe kaydında eserin tamamlanma tarihi 1253/1837 olarak verilmiştir.Eserin söz varlığını büyük oranda insana ve topluma ait unsurlarla ilgili olan isim soylu sözcükler oluşturmaktadır. Ayrıca eserde sıfat, zarf ve zamir yapılarının yanı sıra önemli ölçüde fiil ve sınırlı sayıda edat da bulunmaktadır.Kaleme alınış tarihi bakımından güncel ve yeni olan eser Klasik Doğu Türkçesi çalışmaları ve manzum sözlük araştırmaları için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşır (Kaya 2020: 265). Fikret Turan eseri 2019’da tıpkıbasımıyla yayımlayarak tanıtmıştır (Turan 2019b). Yasin Kaya tarafından söz konusu yayın üzerine bir tanıtım yazısı yazılarak eserin yazılış amacı konusunda bir değerlendirme yapılmıştır (Kaya 2020). Bunların dışında Turan’ın “Hindistan’da Yazılmış Çağatayca Sözlüklerde At ve Atçılığa Dair Kelimeler” ve “Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair” başlıklı iki makalesindeNisâb-ı Kutbiyye’nin de örnek metin olarak seçildiği görülmüştür (Turan 2017, 2019a).
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Araş. Gör. Yasin Kaya
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum
Niteliği	Derleme
Kaynakça	Kaya, Yasin (2020). “Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye”.Dil Araştırmaları Dergisi, 14 (27): 260-265. Turan, Fikret. (2017). “Hindistan’da Yazılmış Çağatayca Sözlüklerde At ve Atçılığa Dair Kelimeler”.Prof. Dr. Nuri Yüce Armağanı. (ed. Ali Akar) Ankara: Günce Yayınları. 286-303. Turan, Fikret (2019a). “Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair”.Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, LIX/1: 203-220. Turan, Fikret (2019b).Kelimetullâh Hâce Pâdişâh, Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Atıf Bilgileri	Kaya, Yasin. "NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/nisab-i-kutbiyye-kelimetullah-hace-padisah. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)

Yazar Kelimetullâh Hâce Pâdişâh (d. ?/? - ö. ?/?)

Basım Tarihi 23/01/2023

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - Çağatayca manzum sözlük

Tür Kitap

Dil Farsça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası nisab-i-kutbiyye-kelimetullah-hace-padisah

Tarih 1253/1837

Notlar 19. yüzyılda Kelimetullâh Hâce Pâdişâh tarafından kaleme alınan Çağatayca-Farsça manzum sözlük.Babürlü Hanedanı şehzadelerinden Mirza Kutbuddîn’in isteği eserine yazılan ve 274 beyitten oluşan eser, Çağatayca sahasınınnisâbtüründeki manzum sözlükleri arasında yerini alır. Sözcük sayısı bakımından oldukça zengin olan eserde yaklaşık 1200 Türkçe sözcükle birlikte 20 kadar ekin Farsça karşılıkları gösterilmiştir. Bu Türkçe dil malzemesi, Oğuzcaya ait yaklaşık 30-40 sözcük ve ek yapısını da içermektedir. Eserde bazı sözcüklerin çeşitli ağızlara ait varyantları ve eş anlamlıları bulunmaktadır. Bununla birlikte bazı sözcüklerin ses değişimine uğramış biçimleri de görülebilmektedir.Eserin tek nüshası British Library’de, Or. 404 numaralı bir mecmuanın içindedir. Eser, farklı aruz kalıplarına veya kafiye düzenine göre 9 bölüme ayrılmıştır. Farklı başlıklarla adlandırılan bu bölümlerde beyit sayıları da değişiklik göstermektedir. Besmeleyle başlayan eserde hamdele ve salvele bölümünden sonra yazarın kendisini tanıttığı ve eserin yazılış amacını Farsça olarak açıkladığı bölüme geçilmiştir. Buna göre “Hâce Pâdişah” olarak tanındığını dile getiren yazar, Şehzade Sultan Mirzâ Kutbuddîn’in talebi üzerine eseri kaleme aldığını ve onun adına uygun olarak esere ad verdiğini ifade eder. Ayrıca yazar eserini oluştururken Türkçe konuşanlardan ve Türkçe kitaplardan faydalandığını da belirtir. Giriş bölümündeki bilgilerden venisâbtürü eserlerin işlevinden hareketle Nisâb-ı Kutbiyye’nin Mirzâ Kutbiddîn ve ailesi için yazdırıldığı düşünülebilir.Eserin bölümlerinde herhangi bir anlam ve yapı sınıflandırması yapılmamış; sadece altıncı bölümde, başlığında da belirtildiği üzere, çoğunlukla suda yaşayan hayvanlarla ilgili sözcüklere yer verilmiştir. Bazı beyitlerde anlam bakımından birbiriyle ilişkili olan sözcükler bir aradadır. Bazı beyitlerde ise eş anlamlı ve eş sesli sözcüklerin bir arada kullanımı dikkat çeker. Eserin içeriğinde çoğunlukla Çağatayca sözcükler ve yapılar bulunmakla birlikte az sayıda Oğuzca sözcük ve yapı da yer almaktadır. Birkaç Türkçe sözcüğün Farsça karşılığının yanında Arapça karşılığı verilmiştir. Bazı Farsça sözcüklerin ise Hindistan’da kullanıldığı söyleyiş biçimiyle esere aktarıldığı görülmüştür. Ketebe kaydında eserin tamamlanma tarihi 1253/1837 olarak verilmiştir.Eserin söz varlığını büyük oranda insana ve topluma ait unsurlarla ilgili olan isim soylu sözcükler oluşturmaktadır. Ayrıca eserde sıfat, zarf ve zamir yapılarının yanı sıra önemli ölçüde fiil ve sınırlı sayıda edat da bulunmaktadır.Kaleme alınış tarihi bakımından güncel ve yeni olan eser Klasik Doğu Türkçesi çalışmaları ve manzum sözlük araştırmaları için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşır (Kaya 2020: 265). Fikret Turan eseri 2019’da tıpkıbasımıyla yayımlayarak tanıtmıştır (Turan 2019b). Yasin Kaya tarafından söz konusu yayın üzerine bir tanıtım yazısı yazılarak eserin yazılış amacı konusunda bir değerlendirme yapılmıştır (Kaya 2020). Bunların dışında Turan’ın “Hindistan’da Yazılmış Çağatayca Sözlüklerde At ve Atçılığa Dair Kelimeler” ve “Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair” başlıklı iki makalesindeNisâb-ı Kutbiyye’nin de örnek metin olarak seçildiği görülmüştür (Turan 2017, 2019a).

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Araş. Gör. Yasin Kaya

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum

Niteliği Derleme

Kaynakça Kaya, Yasin (2020). “Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye”.Dil Araştırmaları Dergisi, 14 (27): 260-265. Turan, Fikret. (2017). “Hindistan’da Yazılmış Çağatayca Sözlüklerde At ve Atçılığa Dair Kelimeler”.Prof. Dr. Nuri Yüce Armağanı. (ed. Ali Akar) Ankara: Günce Yayınları. 286-303. Turan, Fikret (2019a). “Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair”.Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, LIX/1: 203-220. Turan, Fikret (2019b).Kelimetullâh Hâce Pâdişâh, Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Atıf Bilgileri Kaya, Yasin. "NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/nisab-i-kutbiyye-kelimetullah-hace-padisah. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].