HAVÂTİMÜ’L-HİKEM VE HALLÜ’R-RUMÛZ VE KEŞFÜ’L-KÜNÛZ (ALÎ DEDE)

Name: HAVÂTİMÜ’L-HİKEM VE HALLÜ’R-RUMÛZ VE KEŞFÜ’L-KÜNÛZ (ALÎ DEDE)
Author: Alî Dede, Bosnevî (d. ?/? - ö. 1007/1598)

İsim	HAVÂTİMÜ’L-HİKEM VE HALLÜ’R-RUMÛZ VE KEŞFÜ’L-KÜNÛZ (ALÎ DEDE)
Yazar	Alî Dede, Bosnevî (d. ?/? - ö. 1007/1598)
Basım Tarihi:	23/09/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - Havâtimu'l-Hikem
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	havatimu-l-hikem-ve-hallu-r-rumuz-ve-kesfu-l-kunuz-ali-dede
Tarih	1002/1593
Notlar	“Türbe şeyhi” ünvanıyla meşhur Halvetî Şeyhi Ali Dede Bosnevî’nin mensur tasavvufî eseri. Eserin tam adıHavâtimu’l-Hikem ve Hallu’r-Rumûz ve Keşfü’l-Künûzolup Türkçeye, “Hikmetlerin Hatemleri, Remizlerin Çözümleri, Hazînelerin Keşfi” şeklinde tercüme etmek mümkündür. Ali Dede Bosnevî eserini, III. Murad tarafından Makam-ı İbrahim’i yenilemek üzere görevlendirildiği Mekke’de kaleme almıştır. Eserin giriş kısmında eserin telîf sebebi, kaynakları ve muhteviyatı hakkında geniş açıklamalar bulunmaktadır. Müellif mukaddimede, Mekke’de bulunduğu sırada ilk olarak telif ettiğiMuhâdaratü’l-Evâ’il ve Müsâmerâtü’l-Evâhir’in ardından Havâtimu’l-Hikem’i telif ettiğini belirtmektedir.Havâtimu’l-Hikemsenenin 360 gününe mukabil 360 hikmetli tasavvufî soru ve bu soruların tasavvufî cevaplarını ihtivâ eden bir eserdir. Müellif eserinin bu yönünü şu şekilde özetlemektedir: “Kitabım Evâil ve Evâhir’i Allah’ın yardımı ile tamamladığımda Allah’tan çiçeklerle donanmış bir bahçe misali içerisinde hakikat nurları, hikmet ve incelik çiçekleri, dîni faydaları bulunan hikemî sorular- ilmî cevaplar ve irfânî nüktelerin toplandığı bir mecmua oluşturmak istedim. İçinde 360 hikmetli soru ve dîni faidelerden müteşekkil irfani nüktelerin varlığı sebebiyle onuHavâtimu’l-Hikem ve Hallu’r-Rumûz ve Keşfü’l-Künûz” şeklinde isimlendirdim. Yine eserde 360 hikmet ve incelik sahibi sorunun Kur’ânî incelik ve nebevî haberlerden oluşturulan cevapları bulunmaktadır ki her bir cevap; kitaptan bir bâb, hitaptan bir fasıl, ilmî hikmetlerin hakikatleri yüzünden perdelerin kaldırılması ve dinî incelikleri görmek için gözlerin peçesini kaldırmak- anlamına geldiğinden onuHavatimu’l-Hikem ve Hallu’r-Rumûz ve Keşfü’l-Künûzşeklinde isimlendirdim.”Ali Dede Bosnevî kitapta yer alan soruları çoğunlukla İbnü’l- Arabî’ninFütûhât-ı Mekkiye, Nisâbûrî’ninKitâbu’l-Münâsabât, Ebu Abdullah Senhâcî’ninKenzü’l-Esrârve Suyûtî’ninel-Itkan fi 'Ulûmi’l-Kur’ân’ı başta olmak üzere kâmil âlimlerin eserlerinden derlemek sûretiyle oluşturduğunu belirtir. Müellifin sıklıkla referansta bulunduğu müellif ve eserleri; Ebu Talib el-Mekki veKūtu’l-Kulûb, Zemahşerî veel-Keşşâf, Fahreddin Râzî veTefsîr-i Kebîr, Aziz Nesefî veKeşfü’l-Hakāyık, Sadreddin Konevî veen-Nuṣûṣ fî Taḥḳīḳi’ṭ-Tavri’l-Maḫṣûṣ, Davûd-ı Kayserî veMaṭlaʿu Huṣûṣi’l-Kilem fî Meʿânî Fuṣûṣi’l-Hikem, İmam Yafî’î veRavzu’r-Reyâhînşeklinde sıralamak mümkündür.Havâtimu’l-Hikem’in üzerinde özellikle İbnü’l-Arabî veFütuhât-ı Mekkiyye’sinin etkisi görülür. Zamanın hakîkati, tasavvufî devir nazariyesi, insanın hilkati ve hatem kavramı bu etkinin yoğun olarak işlendiği konuların başında gelmektedir. “İsra Sûresi'nin “tesbîh”, “Kehf Sûresi'nin “hamd” ile başlamasının hikmeti nedir?”, “Peygamberi rüyada görmek caiz midir?”, “Allah Âdem’i kendi suretinde yarattı.” sözünün anlamı nedir?”, “Allah Hz. Peygamber’i niçin “sirâc” ve “münîr” şeklinde isimlendirmiştir?”, “Hz. Âdem’e tâlim-i esmânın hikmeti nedir?” sorularıHavâtimu’l-Hikem’de yer alan kelâmî ve tasavvufî sorulardan bazılarıdır. Türkiye ve dünya kütüphanelerinde elliye yakın yazma nüshası tespit edilen eserin ilki aynı ciltte Şehabeddîn Mahmûd el-Âlûsî’nin (ö. 1270/1854)el-Ecvibetü’l-ʿIrâḳıyye ʿalâ Esʾileti’l-Îrâniyye’si ile birlikte 1314/1896’da Kahire’de ve ikincisi 2007 de Beyrut’ta olmak üzere iki baskısı bulunmaktadır.Müellifin biyografisi için bk. “Ali Dede, Bosnevî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Dr. Öğr. Üyesi Şeyda Öztürk
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Bağdatlı İsmail Paşa (1951).Hediyyetü’l-‘Arifîn Esmâ’ü’l-Müellifîn ve Asârü’l-Musannifîn. (hzl.RifatBilge, - İbnülemin Mahmud Kemalİnal(hzl.) 1.c. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Bosnevî, Ali Dede (1314/1896).Havâtimu’l-Hikem. Mısır: (yyy). Bosnevî, Ali Dede (2007).Havâtimu’l-Hikem. (Tsh: Âsım İbrahim el-Keyyâlî). Beyrut: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye. Brockelmann, Carl (1937-42).Geschichte der Arabischen Litteratur. Supplementband. 3 C. Leiden. Bursalı Mehmed Tâhir (1318/1900-1901).Meşâyıh-ı Osmâniyyeden Sekiz Zâtın Terâcim-i Ahvâli. İstanbul: Kitâbhâne-i Hilmî. Bursalı Mehmed Tâhir (1333-42/1915-1924).Osmanlı Müellifleri. 3 C. İstanbul: Matbaa-i Âmire. Ceyhan, Adem. “Ali Dede, Bosnevî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.Erişim 23 Ağustos 2022. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-dede-bosnevi Öztürk, Şeyda (2019). “Rûh-ı Nâtıka” Üzerine Yazılmış Bir Tasavvufî Manzume ve Ali Dede Bosnevî’ye Âidiyeti Mes’elesi".TARR: Turkish Academic Research Review = Türk Akademik Araştırmalar Dergisi.C. 4. S. 4. 475-503. Peçevî (1281-83/1864-66).Târîh. İstanbul: Matbaa-i Âmire. Tayşi Mehmet Serhan. (1989). “Ali Dede Bosnevi”.Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.2. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.153-178. Türkmen, Nihal Çağman (2019).Ali Dede Bosnevî, Hayatı, Eserleri ve Fezâilü'l-Cihâd'ı.Yüksek Lisans Tezi.İstanbul: Marmara Üniversitesi.
Atıf Bilgileri	Öztürk, Şeyda. "HAVÂTİMÜ’L-HİKEM VE HALLÜ’R-RUMÛZ VE KEŞFÜ’L-KÜNÛZ (ALÎ DEDE)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/havatimu-l-hikem-ve-hallu-r-rumuz-ve-kesfu-l-kunuz-ali-dede. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

HAVÂTİMÜ’L-HİKEM VE HALLÜ’R-RUMÛZ VE KEŞFÜ’L-KÜNÛZ (ALÎ DEDE)

Yazar Alî Dede, Bosnevî (d. ?/? - ö. 1007/1598)

Basım Tarihi 23/09/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - Havâtimu'l-Hikem

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası havatimu-l-hikem-ve-hallu-r-rumuz-ve-kesfu-l-kunuz-ali-dede

Tarih 1002/1593

Notlar “Türbe şeyhi” ünvanıyla meşhur Halvetî Şeyhi Ali Dede Bosnevî’nin mensur tasavvufî eseri. Eserin tam adıHavâtimu’l-Hikem ve Hallu’r-Rumûz ve Keşfü’l-Künûzolup Türkçeye, “Hikmetlerin Hatemleri, Remizlerin Çözümleri, Hazînelerin Keşfi” şeklinde tercüme etmek mümkündür. Ali Dede Bosnevî eserini, III. Murad tarafından Makam-ı İbrahim’i yenilemek üzere görevlendirildiği Mekke’de kaleme almıştır. Eserin giriş kısmında eserin telîf sebebi, kaynakları ve muhteviyatı hakkında geniş açıklamalar bulunmaktadır. Müellif mukaddimede, Mekke’de bulunduğu sırada ilk olarak telif ettiğiMuhâdaratü’l-Evâ’il ve Müsâmerâtü’l-Evâhir’in ardından Havâtimu’l-Hikem’i telif ettiğini belirtmektedir.Havâtimu’l-Hikemsenenin 360 gününe mukabil 360 hikmetli tasavvufî soru ve bu soruların tasavvufî cevaplarını ihtivâ eden bir eserdir. Müellif eserinin bu yönünü şu şekilde özetlemektedir: “Kitabım Evâil ve Evâhir’i Allah’ın yardımı ile tamamladığımda Allah’tan çiçeklerle donanmış bir bahçe misali içerisinde hakikat nurları, hikmet ve incelik çiçekleri, dîni faydaları bulunan hikemî sorular- ilmî cevaplar ve irfânî nüktelerin toplandığı bir mecmua oluşturmak istedim. İçinde 360 hikmetli soru ve dîni faidelerden müteşekkil irfani nüktelerin varlığı sebebiyle onuHavâtimu’l-Hikem ve Hallu’r-Rumûz ve Keşfü’l-Künûz” şeklinde isimlendirdim. Yine eserde 360 hikmet ve incelik sahibi sorunun Kur’ânî incelik ve nebevî haberlerden oluşturulan cevapları bulunmaktadır ki her bir cevap; kitaptan bir bâb, hitaptan bir fasıl, ilmî hikmetlerin hakikatleri yüzünden perdelerin kaldırılması ve dinî incelikleri görmek için gözlerin peçesini kaldırmak- anlamına geldiğinden onuHavatimu’l-Hikem ve Hallu’r-Rumûz ve Keşfü’l-Künûzşeklinde isimlendirdim.”Ali Dede Bosnevî kitapta yer alan soruları çoğunlukla İbnü’l- Arabî’ninFütûhât-ı Mekkiye, Nisâbûrî’ninKitâbu’l-Münâsabât, Ebu Abdullah Senhâcî’ninKenzü’l-Esrârve Suyûtî’ninel-Itkan fi 'Ulûmi’l-Kur’ân’ı başta olmak üzere kâmil âlimlerin eserlerinden derlemek sûretiyle oluşturduğunu belirtir. Müellifin sıklıkla referansta bulunduğu müellif ve eserleri; Ebu Talib el-Mekki veKūtu’l-Kulûb, Zemahşerî veel-Keşşâf, Fahreddin Râzî veTefsîr-i Kebîr, Aziz Nesefî veKeşfü’l-Hakāyık, Sadreddin Konevî veen-Nuṣûṣ fî Taḥḳīḳi’ṭ-Tavri’l-Maḫṣûṣ, Davûd-ı Kayserî veMaṭlaʿu Huṣûṣi’l-Kilem fî Meʿânî Fuṣûṣi’l-Hikem, İmam Yafî’î veRavzu’r-Reyâhînşeklinde sıralamak mümkündür.Havâtimu’l-Hikem’in üzerinde özellikle İbnü’l-Arabî veFütuhât-ı Mekkiyye’sinin etkisi görülür. Zamanın hakîkati, tasavvufî devir nazariyesi, insanın hilkati ve hatem kavramı bu etkinin yoğun olarak işlendiği konuların başında gelmektedir. “İsra Sûresi'nin “tesbîh”, “Kehf Sûresi'nin “hamd” ile başlamasının hikmeti nedir?”, “Peygamberi rüyada görmek caiz midir?”, “Allah Âdem’i kendi suretinde yarattı.” sözünün anlamı nedir?”, “Allah Hz. Peygamber’i niçin “sirâc” ve “münîr” şeklinde isimlendirmiştir?”, “Hz. Âdem’e tâlim-i esmânın hikmeti nedir?” sorularıHavâtimu’l-Hikem’de yer alan kelâmî ve tasavvufî sorulardan bazılarıdır. Türkiye ve dünya kütüphanelerinde elliye yakın yazma nüshası tespit edilen eserin ilki aynı ciltte Şehabeddîn Mahmûd el-Âlûsî’nin (ö. 1270/1854)el-Ecvibetü’l-ʿIrâḳıyye ʿalâ Esʾileti’l-Îrâniyye’si ile birlikte 1314/1896’da Kahire’de ve ikincisi 2007 de Beyrut’ta olmak üzere iki baskısı bulunmaktadır.Müellifin biyografisi için bk. “Ali Dede, Bosnevî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Dr. Öğr. Üyesi Şeyda Öztürk

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Bağdatlı İsmail Paşa (1951).Hediyyetü’l-‘Arifîn Esmâ’ü’l-Müellifîn ve Asârü’l-Musannifîn. (hzl.RifatBilge, - İbnülemin Mahmud Kemalİnal(hzl.) 1.c. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Bosnevî, Ali Dede (1314/1896).Havâtimu’l-Hikem. Mısır: (yyy). Bosnevî, Ali Dede (2007).Havâtimu’l-Hikem. (Tsh: Âsım İbrahim el-Keyyâlî). Beyrut: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye. Brockelmann, Carl (1937-42).Geschichte der Arabischen Litteratur. Supplementband. 3 C. Leiden. Bursalı Mehmed Tâhir (1318/1900-1901).Meşâyıh-ı Osmâniyyeden Sekiz Zâtın Terâcim-i Ahvâli. İstanbul: Kitâbhâne-i Hilmî. Bursalı Mehmed Tâhir (1333-42/1915-1924).Osmanlı Müellifleri. 3 C. İstanbul: Matbaa-i Âmire. Ceyhan, Adem. “Ali Dede, Bosnevî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.Erişim 23 Ağustos 2022. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-dede-bosnevi Öztürk, Şeyda (2019). “Rûh-ı Nâtıka” Üzerine Yazılmış Bir Tasavvufî Manzume ve Ali Dede Bosnevî’ye Âidiyeti Mes’elesi".TARR: Turkish Academic Research Review = Türk Akademik Araştırmalar Dergisi.C. 4. S. 4. 475-503. Peçevî (1281-83/1864-66).Târîh. İstanbul: Matbaa-i Âmire. Tayşi Mehmet Serhan. (1989). “Ali Dede Bosnevi”.Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.2. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.153-178. Türkmen, Nihal Çağman (2019).Ali Dede Bosnevî, Hayatı, Eserleri ve Fezâilü'l-Cihâd'ı.Yüksek Lisans Tezi.İstanbul: Marmara Üniversitesi.

Atıf Bilgileri Öztürk, Şeyda. "HAVÂTİMÜ’L-HİKEM VE HALLÜ’R-RUMÛZ VE KEŞFÜ’L-KÜNÛZ (ALÎ DEDE)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/havatimu-l-hikem-ve-hallu-r-rumuz-ve-kesfu-l-kunuz-ali-dede. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].