نویسنده
فتح علی بن کلب-علی بن مرشد کولی بن فتح علی کاکر-ای کزوینی (متولد ?/? - متوفی ?/?)
تاریخ انتشار
13/11/2021
موضوع
ادبیات مکتوب / دیوان ادبیات - فرهنگ لغت
نوع
كتاب
زبان
فارسی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
fethali-kacar-lugati
تاریخ
1861
یادداشتها
فرهنگ لغت مشروح ترکی-فارسی چاگاتایی برای توضیح عناصر مختلف واژگانی در آثار علی شیر نوایی در دوره ترکی چاگاتایی آماده شده است. اگرچه نام اصلی این فرهنگ لغت Lugat-ı Etrâkiyye («فرهنگ لغت ترکان») بود، اما بیشتر با نام Fethali Kaçar Lugati شناخته می شود. در سال 1861 در خراسان ایران تکمیل شد و به نام ناصرالدین شاه بر اساس علاقه او به آثار نوایی نوشته شد (رحیمی 2018 الف: 670). فتحالی کاچار یکی از ترکان کاچار متوجه شد که نصیرالدین شاه می خواهد آثار نوایی را بخواند اما به دلیل ناشناخته نبودن برخی از عناصر این آثار در خواندن مشکل دارد و عناصر ترکی چاگاتایی در آثار نوایی را به زبان فارسی به صورت قابل فهم توضیح می دهد. این فرهنگ لغت محصول چنین اندیشه و سه سال تلاش است. فتحالی کاچار در حین ایجاد فرهنگ لغت خود عمدتاً بر اساس آثار نوایی استوار بود، فرهنگ لغت خود را به طور خاص بر اساس لغات موجود در این آثار تنظیم کرد، اما از فرهنگ لغت های مختلفی که پیش از او نوشته شده بود، مانند سنگلاه لوگاتی، بدآییول-لوگا، هولاسه یی عباسی، و آثار شخصیت های دیگر مانند بابیکار، بابیکار، حصی، حصی، بهره برد. این اثر به زبان ترکی فارسی نوشته شده است. تقریباً 8230 مورد در بخش عربی - فارسی و تقریباً 340 مورد در بخش عربی - فارسی وجود دارد. با این حال، وقتی مترادف ها در نظر گرفته می شوند و آنها از هم جدا می شوند، تعداد کل عناصر واژگان موجود در اثر به 9 هزار نفر می رسد. در بخش ترکی فرهنگ لغت نیز برخی از لغات منشاء مغولی مشاهده می شود. موارد با جوهر قرمز نوشته شده اند تا از تمایز اطمینان حاصل شود. در کار معمولاً برای هر مقاله یک شاهد داده می شد، اما مواردی هم بود که برای برخی مقاله ها بیش از یک شاهد داده می شد. علاوه بر این، این اثر شامل نمونه های مختلف شعر نیز می شود. فرهنگ لغت بر اساس سنت لغتنویس عرب در بخشهایی تنظیم شده است و اگرچه از نظر نسخهها دارای تفاوتهایی است، اما اساساً از چهار بخش تشکیل شده است: 1. مقدمه، 2. فرهنگ ترکی به فارسی، 3. شرح دوازده مسأله نامفهوم در سنگلا، 4. فرهنگ عربی به فارسی. بخش مقدمه کار حاوی اطلاعات مهمی در مورد تاریخ زبان، تاریخ مذهبی و مسائل دیگر است. در این قسمت اطلاعات مختصری در مورد علی شیر نوایی و آثار او آورده شده است و همچنین موضوعات مختلف مربوط به ترکی چغاتایی مقایسه شده و روشی که در فرهنگ نامه دنبال شده است توضیح داده شده است. فتحعلی کاچار نیز در این قسمت اطلاعاتی درباره خود ارائه می دهد. وی علت نگارش اثر و داستان نگارش آن را نیز ذکر می کند و جزئیاتی را درباره علت دیر پایان یافتن کار بیان می کند. این اثر علاوه بر تشخیص مصوت بسته e، مصوت های o/u، ö/ü و صامت های b/p، c/ç، g/k را نیز متمایز می کند (Argunşah 2021: 359، 361). این جنبه از این جهت مهم است که مقادیر واقعی صدا را نشان می دهد. سرفصل مقالات تشکیل دهنده فرهنگ لغت بر اساس ترتیب حروف اول و دوم فهرست شده است. به عبارت دیگر با توجه به حروف عربی فقط دو حرف اول کلمات در رتبه بندی قرار می گرفت و حروف سوم و بعدی در رتبه بندی قرار نمی گرفت. بنابراین نمی توان به ترتیب الفبای کامل اشاره کرد. در مجموع هفت نسخه وجود دارد که پنج نسخه آن در ایران و دو نسخه در کتابخانه های خصوصی است. چهار نسخه از آن در ایران در تهران و یک نسخه در شهر قم است. علاوه بر اینها، دو نسخه دیگر توسط جوزف توری ترک شناس مجارستانی در استانبول و روماسکویچ در ایران یافت شده است. قدیمی ترین نسخه، نسخه کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران است که در سال 1862، یک سال پس از نگارش اثر، نسخه برداری شده است. یکی از نسخه های موجود در ایران (نسخه دانشگاه تهران) شامل قسمت مقدمه و دیگری شامل بخش فرهنگ لغت عربی به فارسی (Kum, Merkez-i İhyâ-yı Mirâs-ı İslâmî نسخه) نمی باشد. برخی از نسخه ها Lugat-ı Etrâkiyye و برخی دیگر Mekâlîd-i Türkiyye، Behcetü'l-Lugato نامیده می شوند. برخی از نسخه ها نیز حاوی نام های مختلفی مانند نام قبیله ها و نام مکان ها هستند. اولین کسی که این اثر را ذکر کرد و اولین مطالعات را در مورد آن انجام داد، توری (1903، 1906) است. بعدها محققانی مانند روماسکویچ (1934)، کانبایف (1999)، بندیک (2007) نیز این کار را ارزیابی کردند. جامع ترین نشریه و انتشار علمی اثر ابتدا توسط رحیمی به عنوان پایان نامه دکتری (1395) تهیه شد و سپس این پایان نامه به صورت کتابی با نام Çağatay Türkçesi Sözlüğü (2018b) Fethali Kaçar منتشر شد.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Doç. Dr. İsa Sarı
Alfabesi
Arap
Yapısı
Manzum-Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Argunşah, Mustafa (2021). "Fethali Kaçar'ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü ve İmlası".Doğumunun 60. Yılında Nevzat Özkan Armağanı. (ed. Hacer Tokyürek ve Beytullah Bekar). Ankara: Nobel Yay., 359-383.
Benedek, Péri. (2007). “Kakşal. Egy szó Feth-'Alí Ķacar-ı Ķazvînî Behcet ül-Lügat Cîmű Szótárából És Ami Körülötte Van”.Keletkutatás: 27-37.
Rahimi, Ferhad (2016).Fethali Kaçar'ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
Rahimi, Ferhad (2018a). "Fethali Kaçar'ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü Üzerine".Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(2): 663-704.
Rahimi, Ferhad (2018b).Fethali Kaçar'ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü(2 cilt). Ankara: Akçağ Yay.
Romaskeviç, Aleksandr Aleksandroviç (1934). "Yeni Çağatay-Fars Lûgati". (çev. Aptullahoğlu Hasan).Türkiyat Mecmuası, 4: 281-293.
Thury, Jozsef (1903).A Behdset-ül-Lugat czímü csagatáj szótár.Budapest: Kiadja a Magyar Tudományos Akadémia.
Thury, Jozef (1906). “Orta Asya Türkçesi Üzerine Tetkikler”, Çev. Ragıp Hulusi.Milli Tetebbular Mecmuası, 1(2) (1915): 207-233.
Atıf Bilgileri
Sarı, İsa. "FETHALİ KAÇAR LUGATİ".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/fethali-kacar-lugati. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
