نویسنده
احمدی داعی (متولد ? - متوفی 824/پس از 1421؟)
تاریخ انتشار
18/05/2022
موضوع
ادبیات مکتوب / ادبیات دیوان - فرهنگ منظوم فارسی
نوع
كتاب
زبان
فارسی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
ukudu-l-cevahir-ahmed-i-da-i
تاریخ
بین Rebiülâhir-Cemâzeyilevvel 816/July1413 و Rebiülevvel-Rebiülâhir 818/June 1415
یادداشتها
فرهنگ منظومی که احمد داعی آن را کوتاه و ترجمه کرده است تا معادل فارسی کلمات عربی را ارائه دهد. احمد داعی این اثر را در حالی نوشته است که به معلمی پسر چلبی محمد، شاهزاده مراد، گماشته شده بود (کوت 1989: 57). در واقع احمد داعی پس از ذکر نام خود در مقدمه منثور کتاب اظهار داشت که این فرهنگ لغت را برای یادگیری زبان فارسی شاهزاده مراد نوشته است. وی پس از تمجید از رشیدالدین وطوات و نوکودوز زواهیر و قوهودالجواهر، علت انتقال این متن منثور وطوات را این گونه خلاصه کرد: «اطلاعات کتاب وطوات مانند جواهراتی است که رشته های آن شکسته شده و این نثر در این اثر پراکنده شده است، مانند ترنسلات. جواهرات روی یک نخ." در نسخه های فرهنگ لغت از تاریخ نگارش خبری نیست. شوکرو اوزدمیر دوره ای را دنبال کرد که احمد داعی از منابع تاریخی به شاهزاده مراد آموزش می داد و گفت که تاریخ نگارش اثر باید بین Rebiülâhir-Cemâzeyilevvel 816 / ژوئیه 1413 و Rebiülevvel-Rebiülâhir 818 / ژوئن 1415: 1415 باشد. اولین چیزی که در فرهنگ لغت ذکر شده منبع تزکیرسی لطیفی است. اولین نویسندهای که اطلاعات مفصلی در مورد شعر میدهد و لطیفی میگوید که برخی از آن از Dürer ü Gurer (Canım 2018: 122) ترجمه شده است، کاتب چلبی است. گونول آلپای تکین از وجود سه نسخه خطی از اوکودو الجواهر در کتابخانه سلیمانیه خبر داد که اسماعیل حکمت ارتایلان ذکر کرد که دارای دو نسخه خطی بود و گفت که نسخه خطی مراد بوهاری با سایر نسخه ها متفاوت و ناقص است (1992: 53-54). بنابراین مجموعاً پنج نسخه از این اثر شناخته شده است، یکی در رایف یلکنجی و چهار نسخه در کتابخانه سلیمانیه. مکان نسخه های موجود در کتابخانه سلیمانیه به شرح زیر است: Hasan Hüsnü Pasha, nu. 1102/3، مراد بوهاری، پ. 321/6، کتاب موغلا، شماره. 624، بگداتلی وهبی، شماره 1449 (Gacsi 2010: 198). در نسخههای خطی، عنوان ابتدای مقدمه اثر به شکلهای مختلف «Lugat-i Ukûdu'l-Cevâhir»، «Kitab-ı Ukûdu'l-Cevâhir» و «Lugat-i Hamd u Sena» ثبت شده است. مشاهده می شود که داعی اثر خود را «Ukûdu'l-Cevâhir» نامیده است (Özdemir 2015: 20). فرهنگ لغت احمد داعی به نام اوکودوئل جَوَهیر، که ترجمه کوتاهی از نثر وطوعات نوکودوز زواهیر و کوهودول جواهیر است، 650 است و مشتمل بر دوبیتی است. در متنی که در 51 بند تنظیم شده است، بر عروز باهیرهای به کار رفته در ترکی نیز تاکید شده و اجزای هر بحر در پایان مصراع آورده شده است. در برخی از نسخههای اثر، معادلهای ترکی کلمات در زیر سطرها آورده شده است (Alpay Tekin 1992: 53; Özkan 2000: 124). الگوهای متفاوتی از آروز متر در اوکودوال-جواهر استفاده شد. متداول ترین مترهای استفاده شده عبارتند از fe'ûlün fe'ûlün fe'ûlün fe'ûl (9 مصراع)، mefâ'ilün fâ'ilâtün mefâ'ilün fâ'ilât/fâ'ilün (6 بار)، fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün fâ'ilâtün (5 بار). fâ'ilâtü mefāʿîlü fâ'ilün (5 بار) الگوهای. فرهنگ لغت شامل بندهایی است که از تعداد دوبیتی متفاوت تشکیل شده است. اگرچه احمد داعی مصراع ها را مصراع می نامد، اما طرح قافیه هر بیت به صورت «aa ba ca da ea.» است (Özdemir 2015: 27-28). درباره احمد داعی و آثار او بسیار نوشته شده است. با این حال، نمی توان در مورد اثری به نام Ukûdü'l-Cevâhir چنین گفت. بسیاری از مطالعات در مورد این اثر شامل مقدمه هایی در مطالعات مربوط به خود نویسنده یا اثر دیگری است (Ertaylan 1952؛ Özmen 1984؛ Kut 1989؛ Alpay Tekin 1992 و غیره). تنها مطالعهای که مستقیماً بر Ukûdu'l-Cevâhir متمرکز است به شوکرو اوزدمیر (2015) تعلق دارد. اوزدمیر در پایان نامه کارشناسی ارشد خود در مورد این اثر، یک مطالعه متن انتقادی را با مقایسه پنج نسخه انجام داد. برای شرح حال شاعر ر.ک. «احمد داعی».فرهنگ نامهای ادبیات ترکی.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Araş. Gör. Uğur Altundaş
Alfabesi
Arap
Yapısı
Manzum
Niteliği
Tercüme
Kaynakça
Alpay Tekin, Gönül (1992).Çengnâme, Ahmed-i Dâ'î. Cambridge: Harvard University.
Canım, Rıdvan (2018).Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: KTB Yay.https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html[Erişim tarihi: 15.05.2022]
Ertaylan, İsmail Hikmet (1952).Ahmed-i Dâ’î, Hayatı ve Eserleri/Faksimile. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
Gacsi, Serap (2010). “Ahmed-i Dâî ve Vesilet’ül-Mülûk Li-Ehli’s-sülûk Adlı Eseri Üzerine”.Uluslararası Eski Anadolu Türkçesi Araştırmaları Çalıştayı Bildirileri. (hz. M. Özkan ve E. Doğan). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay. 173-210.
Kut, Günay (1989). “Ahmed-i Dâ’î”.İslâm Ansiklopedisi. C.2. İstanbul: TDV Yay. 56-58.
Özdemir, Şükrü (2015).Ahmed-i Dâî’nin Ukûdü’l-Cevâhir’i (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi.
Özkan, Mustafa (2000). “Ahmed-i Dâî’nin Tercüme-i Tefsîr-i Ebü’l-Leys es-Semerkandî Mukaddimesi”.İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, (XXIX): 177-188.
Özmen, Mehmet (1984).Ahmed-i Dâ’î Divanı. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
Özmen, Mehmet (2001).Ahmed-i Dâ'î Divanı. 2 C. Ankara: TDK Yay.
Atıf Bilgileri
Altundaş, Uğur. "UKÛDÜ’L-CEVÂHİR (AHMED-İ DÂ'Î)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/ukudu-l-cevahir-ahmed-i-da-i. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
