نویسنده
ادریس، ادریس بیتلیسی (د. 856-861/1452-1457 - ö. 921, 927, 930, 971?/1515, 1521, 1523, 1564?)
تاریخ انتشار
28/12/2021
موضوع
ادبیات مکتوب / ادبیات دیوان - کتاب تاریخ عمومی
نوع
كتاب
زبان
فارسی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
hest-bihist-kitabu-s-sifati-s-semaniyye-fi-zikri-l-kayasireti-l-osmaniyye-idris
تاریخ
911/1506
یادداشتها
اثری فارسی که توسط عالم دینی و دولتمرد ادریس بیتلیسی نوشته شده است. II. این کتاب تاریخ عمومی است که دوره های هشت سلطان اول امپراتوری عثمانی از جمله دوره بایزید را در بر می گیرد (Özcan 1998: 271). خود دوم این اثر که در 908/1502-03 به دستور بایزید شروع به نگارش کرد (Akot 2013: 77) در 30 ماه در 911/1506 (Akçay 2021) به پایان رسید. اثری که توسط نویسنده آن Kitâbü's-Sıfâti's-Semâniyye fî-Zikri'l-(Ahbâri'l-)Kayâsıreti'l-(Hulefâ'i'l-)Basmâniyye نامیده شد، با نام فارسی Heşt Bihişt که او نیز آن را 21900:2190:2190:2190:2190:2190:2190:200:200:2000:2190:2190:200:200:2000:2190:2190:200:2000:2000:2190:200:200:2000: 2013، 2013، نامیده شد. 41; Yıldırım 2010: XLIX). طبق مقدمه 50000 سکه نقره در ازای کپی رایت به نویسنده داده شد. به دلایل مختلف، II. بیتلیسی که نتوانست حمایتی را که از بایزید می خواست به دست آورد، بعدها کتاب خود را که با پیشگفتاری منثور به شعری منظوم اضافه کرد، به یاووز سلطان سلیم تقدیم کرد (Özcan, 1998: 271). در هشت بیهشت وقایع 710/1310-11 تا 908/1502 شرح داده شده است. اما در نسخه سطر مؤلف که به دیباچه و حاتم اضافه شده است، رویداد دیگری به تاریخ 919/1513 ذکر شده است. حاتمه دوم. پایان دوران بایزید، مسئله کیزلباش، دعواهای شاهزادگان، سلطان شدن یاووز سلطان سلیم و دوره های اولیه سلطنت او شرح داده شده و برخی از خاطرات نویسنده در شکایتی که در ادامه می آید آمده است (Özcan 1998: 271). بیتلیسی اظهار داشت که در زمان نگارش آثار خود در صورت لزوم از تاریخ های ایرانی، سلجوقی، بیزانسی و عثمانی بهره برده است. به ویژه در فصل پنجم، کتاب «تواریح العثمان» أشیک پاشازاده و بخش قابل توجهی از اطلاعات دیگر در «هشت بیهشت» به موازات کتاب «جهاننوما» است. همچنین ممکن است نویسنده بهجتوت-تواریح را که شوکرالله در قرن پانزدهم به فارسی نوشته است، دیده و از آن بهره برده باشد. بیتلیسی اثر خود را با تمرکز بر تاریخ کوینی، واساف و شرف الدین علی یزدی نوشت. بنابراین بیتلیسی به عنوان اولین نماینده در آغاز تاریخ نگاری ایران که به بلاغت در تاریخ نگاری اهمیت می دهد، در امپراتوری عثمانی نقش بسزایی دارد (Akçay 2021). از این رو، هشت بیهشت به سبکی ادبی و مزین به لطیفه ها و نمونه های شعر فراوان نوشته شده است (Özcan 1998: 272). در هشت بيهشت كه مشتمل بر يك مقدمه، هشت باب است كه هر فصل در وصف عصر يك سلطان و يك بخش حاتيم است، هر باب با مثنوي آغاز شده كه 50 تا 100 دوبيتي است. این بخش ها شامل یک مقدمه، یک عنوان فرعی و یک نتیجه است. هشت بیهشت نیز در زمان خود مورد انتقاد قرار گرفت زیرا این اثر شامل 8000 بیت بیت، دوبیتی، قصیده و رباعی بود. نویسنده با دلایلی توضیح داده است که چرا از چنین سبکی در پایان نامه استفاده کرده است. اما این زیاده روی گاه باعث سردرگمی، نادرستی و اشتباهات زمانی گوناگون در نقل وقایع شده است (Özcan 1998: 272). حوکا سعدالدین افندی در حین نوشتن تاکوتتواریح عمدتاً از هشت بیهشت به عنوان منبع استفاده کرد و باعث شد که تاکوتتواریح بهعنوان ترجمهای از هشت بیهشت ظاهر شود. مصطفی علی از گالیپولی از هشت بیهشت به عنوان منبع در نگارش کنهول احبار استفاده کرده است که نتیجه آن این است که این اثر به عنوان ترجمه خلاصه هشت بیهشت ارزیابی شده است. Münecimbaşı Ahmed Dede نیز اظهار داشت که هنگام نوشتن کتاب تاریخ عمومی خود به نام Saha'ifü'l-Ahbarlı از هشت بیشه بهره برده است. تاشکوپریزاده، یکی از مورخان قرن شانزدهم، هشت بهشت را بهترین تاریخ نوشته شده تا زمان خود نشان داد. این احتمال که İdrîs-i Bitlisî از منابعی استفاده کرده است که تا به امروز باقی نمانده است، مهمترین ویژگی اثر است. مناژ اظهار داشت که هشت بیهشت به عنوان یک منبع دارای ارزشی نامناسب است. علیرغم برخی انتقادات، هشت بیهشت از نظر بخش هایی که در آن اطلاعاتی درباره دوران زندگی نویسنده می دهد، حائز اهمیت است (Özcan 1998: 272). چهار نسخه مهم از هشت بیهشت که تا به امروز به عنوان خط مؤلف باقی مانده است، هر کدام دو نسخه در کتابخانه های سلیمانیه و نوروسمانیه موجود است (Özcan 1998: 273). 38 نسخه از این اثر در کتابخانه های خارج از کشور شناسایی شد (Başaran 2000: 64-70) و 33 نسخه در کتابخانه های داخلی (Yıldırım 2010: LXXIII-LXXXII). پسر نویسنده، ابوالفضل محمد افندی، وقایع دوره یاووز سلطان سلیم (1512-1520) را با نام زیل هشت بیهشتا بر اساس پیش نویس های پدرش نوشت. هشت بیهشت توسط عبدالباکی سعدی افندی به دستور محمود اول در 1146/1733-1734 به ترکی ترجمه شد. نسخه های خطی زیادی از این ترجمه موجود است. برخی از بخشهای کتاب توسط ویلهلم فردریش کارل گیزه در سال 1929 نقل شده است. علیرغم شهرت آن، مطالعه جدی در مورد هشت بیهشت صورت نگرفته است و تنها بخشهای مربوط به دورههای عثمان بیگ و اورهان بیگ توسط محمد شوکرو بیگ در سال 1934 بررسی شده است (Özcan 1998: 273). Vural Genç مدرک فوق لیسانس خود را در دوره عثمان گازی هشت بیهشت (2007) انجام داد. محمد ابراهیم یلدیریم پایان نامه دکتری خود را در مورد دوره محمد فاتح (2010) تهیه کرد و بعداً این اثر را منتشر کرد (2019). برای بیوگرافی نویسنده رجوع کنید به «ادریس، ادریس بیتلیسی». فرهنگ نام های ادبیات ترکی.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Doç. Dr. ADNAN OKTAY
Alfabesi
Arap
Yapısı
Manzum-Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Akot, Bülent (2013). "Mevlânâ İdrîs-i Bitlisî ve Manzum Kırk Hadîs Tercümesi: Hadîs-i Çihil".İslâmî Araştırmalar Dergisi, 24 (2): 71-84.
Başaran, Orhan (2000).İdrîs-i Bitlisî’nin Heşt Bihişt’inin Hâtime’si (Metin-İnceleme-Çeviri). Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
Genç, Vural, (2007).İdrîs-i Bitlisî, Heşt Bihişt, Osman Gazi Dönemi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi.
Imazawa, Koji (2005). “İdrîs-i Bitlîsî'nin Heşt Bihişt'inin İki Tip Nüshası Üzerine Bir İnceleme”.Belleten, 69 (256): 859-896.
İdrîs-i Bitlisî.Heşt Bihişt.Süleymaniye Kütüphanesi. Esad Efendi. Nu. 2197.
Mehmed Şükrü (1934).Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu: Bitlisli İdrîs'in Heşt Bihişt Adlı Eserine Göre Tenkidî Araştırma. Ankara: Hakimiyeti Milliye Matbaası.
Özcan, Abdülkadir (1998). "Heşt Bihişt".İslâm Ansiklopedisi. C. 17. İstanbul: TDV Yay. 271-273.
Wilhelm, Friedrich Carl Giese (1929).Die Verschiedenen Textrezensionen des Asiqpasazade'de. Leipzig.
Yıldırım, Muhammed İbrahim (2010).İdrîs-i Bitlisî’nin Heşt Behişt’ine Göre Fatih Sultan Mehmed ve Dönemi. Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi.
Yıldırım, Muhammed İbrahim (2019).İdrîs-i Bitlisî, Heşt Behişt, VII. Ketîbe, Fatih Sultan Mehmed Devri, 1451-1481. Ankara: TTK Yay.
Atıf Bilgileri
OKTAY, ADNAN. "HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/hest-bihist-kitabu-s-sifati-s-semaniyye-fi-zikri-l-kayasireti-l-osmaniyye-idris. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
