نویسنده
حظرفن حسین ب. Ca’fer İstânköyî (متولد 1020/1611-1612 - متوفی 1103/1691)
تاریخ انتشار
28/08/2022
موضوع
ادبیات مکتوب / دیوان ادبیات - کتب پزشکی، فرهنگ لغت
نوع
دیگر
زبان
عربی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi
تاریخ
?
یادداشتها
این اثر یک فرهنگ لغت پزشکی جامع است که اصطلاحات پزشکی ترکی عثمانی را آشکار می کند. کتاب با حمدله و مریم عربی شروع شد. پس از تعبیر «وَ بَعْدُو»، حدیثی بر دلایل پیدایش بیماریها در چارچوب احکامی که خداوند بر جهان هستی قرار داده است و بر این اساس، بر اهمیت علم پزشکی تأکید میکند. مؤلف بعداً بیان می کند که «کتب معتبر این علم عربی و فارسی است... برنامه درسی و ترکیبات و دستورات و تفاسیر و نقوش و نقوش اسامی قدیم پیامبران بیشتر یونانی و فارسی است». پزشکانی از سرزمینهای یونانی... که به زبانهای عبری، سریانی و بربری نمینویسند... به فرهنگ لغت نیاز مبرم دارند و من مجموعهای از فرهنگهای لغت در این زمینه را نصیبم کرده است. ترجمه زبان ترکی و ارائه فرهنگ لغت و راهنمایی کامل برای پزشکان و نیازی به فرهنگ لغت روشن ندارند، اگرچه در کتب معروف این توضیح دست نویس صحیح است، اما لغت نامه هایی که در علم پزشکی مورد نظر است با همین گزینش و گزینش ضعیف لغت نامه ها ساخته شده است. وی علت، لزوم چنین اثری، نام آن و عنوان اثر خود را با جملات «آن را با عبارت اهتصار و ترکی جمع کردم تا فهم ای اشل و نفّه ای اشمل شد و نامش را Lisân-ı Etibbâ گذاشتم» به خواننده اطلاع داد. سپس کار با عنوان «بابوالالیف فسلول همزتی ولالیف» آغاز شد. Lisânü'l-Etibbâ، یک فرهنگ لغت تخصصی مهم، شامل بیست و هشت فصل است که بر اساس الفبای عربی فهرست شده است. هر فصل به دو بخش عربی و فارسی تقسیم شده است. در فصول ابتدا لغات عربی با معادل ها و توضیحات آورده شده و سپس واژه های فارسی با عبارت «لغاتول الفارسیه» آورده شده است. کلمات عربی در درون خود به فصل هایی تقسیم می شوند. هر فصل با توجه به حرف دوم کلمه به ترتیب «فصل الالیف وَل با، فَسْلُلَ الْلیفُ وَلِیَا» فهرست شده است. واژه های فارسی بر حسب عمل حرف اول کلمه (harekât-ı selâse) به ترتیب «faslu'l-... meftûha (a-e-â)، faslu'l-... meksûre (ı-i-î) و faslu'l-... mazmûme (u-ü-o-ö-û) به سه قسمت تقسیم می شوند. در این چیدمان، نویسنده تلاش کرده است تا کلماتی را که با یک هجا شروع میشوند، بر اساس سیستمی که در فرهنگهای کلاسیک فارسی به کار میرود، گرد هم آورد. در اثر، کلماتی هستند که از فارسی به عربی در میان سرفصلهای عربی منتقل شدهاند و کلماتی که از عربی به فارسی منتقل شدهاند نیز در میان سرفصلهای فارسی توضیح داده شدهاند. از این رو مشاهده می شود که در قسمت هایی که هر دو واژه عربی و فارسی توضیح داده شده اند، چندین بار در فرهنگ لغت همین کلمه در ابتدای مقاله آمده است. بر اساس یافته های Demir (2011)، در هر مقاله 11353 کلمه در فرهنگ لغت وجود دارد. 7799 مورد از این واژه ها عربی، 3257 فارسی، 215 واژه یونانی، 42 بربری، 11 سریانی، 6 لاتین، 10 واژه هندی، 1 عبری، 1 پهلوی و 11 یونانی است. در مقدمه اثر، قانون ابن سینا، حاجی، در حالی که نام آثار مهمی که طب عثمانی را شکل داده است، مانند شفاه پاشا و برنامه درسی ابن بایطار ذکر شده است، آثار شامل «لغت نامه پهلوی، فصول ایبوگرات، احتیاط سحیه بدیعیه، هیتیارات سَحَهی بَدیْهِیَهُ». Aristû، Acâyib-i Mahlûkât (محمد)، Hayâtü'l-Hayevân، مسیح ابن حکیم، Sâhib-i Cami'، Esed-i Tûsî، Şems-i Fahrî و Ebul-Abbas» به عنوان منابع ذکر شده است. در اثر که به معنای واقعی کلمه یک فرهنگ لغت پزشکی است، نام مواد با منشاء گیاهی، معدنی و حیوانی، خواص آنها و کاربرد آنها در بیماری های مختلف به ترتیب حروف الفبا توضیح داده شده است. در این اثر سعی شده است علاوه بر نام های عربی و فارسی بیماری ها، نام اندام ها، نام گیاهان و داروها، معادل های ترکی واژه های یونانی، عبری و بربری نیز آورده شود. در فرهنگ لغت نه تنها معادل های ترکی سرفصل ها رعایت شده است، بلکه معادل های عربی و فارسی و مترادف های ترکی، عربی و فارسی علاوه بر معادل ترکی عنوان یک مقاله آورده شده است. این یک ویژگی کلی کتاب است که با استفاده از حروف اضافه مانند «مانند، نابغه، یعنی» که به کرات در اثر به کار می رود، سعی می کند معادل های کلمات ابتدای مقاله یا در توضیحات به زبان های مختلف یا مترادف آنها را در یک زبان بیان کند. اگرچه هشت نسخه از این اثر در ترکیه و خارج از کشور شناخته شده است، اما احتمال وجود نسخه های بیشتری وجود دارد. بیانیه ایلگورل (1998) به نقل از عدنان آدیوار، «مفهوم است که Fihrisü'l-Ervâm، که به صورت فرهنگ لغت جداگانه در برخی منابع نشان داده شده است، همان اثر Lisânü'l-Etibbâm است» تعیینی است که نیاز به بررسی دارد. دمیر (2011) که یک مطالعه دکتری بر روی این اثر انجام داد، این دو اثر را به طور جداگانه و بدون تعیین هیچ گونه تعیینی ارزیابی کرد. دمیر (2011) یک مطالعه دکترا روی این اثر انجام داد و کایا (2018) این اثر را به صورت کتاب منتشر کرد.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı
Alfabesi
Arap
Yapısı
Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Demir, Ekrem (2011).Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî'nin “Lisânü'l-Etibbâ Adlı” Tıp Lügati Üzerinde Dil İncelemesi: İnceleme-Metin-Sözlük. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
İlgürel, Mücteba (1998). “Hüseyin Efendi, Hezarfen”.İslam Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: TDV Yay. 544-546.
Kaya, Fatih (2018).Lisânü’l-Etibbâ-Tabiplerin Dili (Giriş–Çeviriyazılı Metin–Söz Varlığı–Madde Başları Dizini). İstanbul: Hiperlink Yay.
Atıf Bilgileri
Bardakçı, Ramazan. "LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
