نویسنده
کاتب چلبی (متولد 1609/1657 - متوفی 1017/1067)
تاریخ انتشار
27/04/2022
موضوع
ادبیات مکتوب / ادبیات دیوان - کتابشناسی
نوع
دیگر
زبان
عربی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
kesfu-z-zunun-katib-celebi
تاریخ
?
یادداشتها
اثر عربی کاتب چلبی در قالب دایره المعارف علمی و کتابشناسی. در حالی که نام آن در نسخه پیش نویس کتاب اکمالی الفوسول و ال ابواب فی ترتیبی العلوم و اسماعیل کتابیکی بود، در انتشار نهایی آن به Keşfü'z-Zunûn 'an Esâmi'l-Kütüb ve'l-Futiün' تغییر نام داد. تاریخ قسمت تا بخش زل خالخالی در 4 Sha'bân 1048 (11 دسامبر 1638)، بخش تا بخش زل خالخالی در پایان سال 1049 Rebiülâhir (اگوست 1639) و بخش تا بخش نقطه نقطهدار Dâd Dâd Dad (Rebiülâhir) در تاریخ Rebiülâhir (آگوست 1639) است. 1640). تکمیل شده است. به گفته مؤلف در مقدمه، تا زمان تألیف کشفذون، هنوز کتب علمای مسلمان بر اساس موضوع و فصل تدوین نشده بود. کتابی در این زمینه نوشته نشده بود. زیرا تعداد علوم و کتب بسیار است. خداوند به نویسنده الهام کرد که اطلاعات کتابهای پراکنده را جمع آوری کند. بدین ترتیب نویسنده در حین تحقیق در آثار مختلف و بررسی کتاب های تاریخ و ادبیات شروع به نوشتن اطلاعاتی کرد که به دست آورده بود. او پیش نویس کشفوز-زونون را در حالی که هنوز در اوایل جوانی خود بود تکمیل کرد. وقتی به اطلاعات جدیدی رسید آن را به پیش نویس اضافه کرد و پس از اتمام کار را سفید کرد. تکمیل کشفوز-زونون سالها طول کشید. مؤلف کار خود را با ادامه تحقیق و بررسی کتاب که در سال 1043/1633 در کتابفروشان دست دوم حلب، در کتابخانه ها و کتابفروشان دست دوم شهرهای مختلف به مدت بیست سال آغاز شد، به پایان رساند (کوتلوئر 2002: 25/321). Keşfü'z-Zunûnmukaddime از بخش اصلی و پایان نامه تشکیل شده است. مقدمه مشتمل بر پنج باب شامل تمهید، نعت و عقل است. این پنج فصل که دربرگیرنده موضوعاتی چون تعریف دانش، پیدایش علوم در جهان اسلام، توسعه آنها، مرزها، فواید و روابط با تمدن، اشکال حق تألیف کتاب و سبکهای مختلف سنت تفسیری است، در فصول گوناگونی تقسیم شده است. بخش اصلی که اساس کار را تشکیل می دهد، شامل معرفی کتب و شرح علوم است. بخش کوتاه حاتم شامل امید به رسیدن به هدف و سپاس از اتمام کتاب است. موضوع Keşfü'z-Zunûn معرفی کتب (kütüb) و شمارش و طبقه بندی رشته های علمی (fünun) است. نویسنده در مورد شاخه های علم که از مقبولیت های علمی دوره ای بود که در آن زندگی می کرد اطلاعاتی ارائه کرد و کتاب های در دست گردش را معرفی کرد. علوم و کتب به ترتیب حروف الفبا در همان بخش به صورت ترکیبی فهرست شده اند. ترتیب حروف الفبا تا حروف 3 و 4 اسامی رعایت می شود. آثاری که نام خاصی ندارند با ارجاع به ژانر یا نویسنده به ترتیب حروف الفبا قرار می گیرند، مانند نمونه های تفسیروبنی سریر، دیوانوئل المتنببی، کیتابو سیبویه. در مقاله «İlmü't-târîh» و «Risales» و «کارهایی که با کتاب کلمه شروع میشوند»، به دلیل تعداد زیاد کتاب، ترتیب حروف الفبا در مقاله اعمال شد. اطلاعات در مورد 278 علم و 14501 اثر در Keşfü'z-Zunûn داده شد. در مقالات علم، تعاریف، دامنه، تاریخچه، مفروضات اساسی، کتب و علمای مشهور، ارتباط آنها با سایر علوم و ظهور آنها در منابع دیگر ژانر کتاب آمده است. در حالی که توضیحات برخی از علوم به اختصار است، در برخی از آنها اطلاعات دقیقی ارائه شده است. در برخی از مقالات فقط نام آورده شده و توضیحی داده نشده است. به عنوان مثال، در حالی که اطلاعاتی مانند تعریف فقه، دیدگاه های مختلف در مورد گستره آن، تحولات تاریخی آن، علمای برجسته، ظهور آن در فرقه های مختلف و آثار عمده در مقاله «İlmü'l-fıkh» (Kâtib Çelebi 1941: II/1280-1288)، در مورد «Çelmü Mesâliki'19:Çelmü Mesâliki'l. II/1662). هیچ توضیحی وجود ندارد. در مقالات کتاب اطلاعاتی از قبیل نام کامل اثر، نام نویسنده، محتوای آن، فصل ها، تعداد جلدها، دلیل نگارش و عبارت آغازین آورده شده است. اگر تفسیر، تلخیص، حاشیهنویسی، ضمیمه، ترجمه یا ردی برای کتاب مورد نظر نوشته میشد، اطلاعات مربوط به آنها نیز به اشتراک گذاشته میشد. برای مثال، تفاسیر و حواشی نوشته شده بر مفتحول العلوم ابو یعقوب السکاکی به تفصیل گزارش شده است (Kâtib Çelebi 1941: II/1762-1768). اگرچه کتاب های موجود در کشفوز-زونون عموماً مربوط به ادبیات عرب است، اما در میان آنها کتاب های فارسی و ترکی نیز وجود دارد. در چنین مواردی، نویسنده «ترکی» یا «فارس» است. این را با عبارات زیر بیان می کند: ترجمه های نویسنده نیز در مقالات کتاب آمده است. قابل ذکر است که کاتب چلبی در این شرح حال کوتاه تلاش کرده است تا تاریخ وفات نویسنده را بیان کند. نویسنده در مورد برخی کتاب ها نیز نظر داده است. این که او در مقاله «طریحبنی حلدون» (کاتب چلبی 1941: I/278) از مقدّمه العبریله ستایش می کند، بیانگر دقیق بودن اظهارات کاتب چلبی است. منبع مقالات کتاب Keşfü'z-Zunûn خود کتاب مربوطه است. اما در مقالات علمی احمد ب. مکموعةالعلوم یحیی و تفتازانی، تاشکوپریزه احمد افندی (متوفی 968/1561) مفتاح-صاعده و مصباح-سیاده فی مضوعاتل-لؤلؤم (م. 900/1494) Metalibü'l-İlahiyye fî Mevzûʿâti'l-Olûm و Fevâ'idü'l-Hâkâniy Sadreddinzâde Eş-Şirvani به عنوان منبع استفاده شده است. وقتی به منابع مورد استناد نویسنده نگاه می کنیم، دریافته می شود که منبع اصلی کشفوز-زونون، مفتاحو ساعده تاشکوپریزاده است. به عنوان مثال، در «Ilmü'l-hat» اطلاعات مربوط به هنر نویسندگی از مفتاحو-سعاده خلاصه شده است (Kâtib Çelebi 1941: I/707-714). منابع اصلی مورد استفاده در شرح حال نویسندگان عبارتند از: الفهرست ابن ندیم (متوفی 385/995 [?])، احباروالعلما، سبکی. ابن الکفتی (متوفی 646/1248) احبارالعلما. وفیاتول اعیان هلیکان (متوفی 681/1282) در مرحله بعدی قرار می گیرد. این شامل نوآوری هایی مانند دادن تاریخ فوت نویسندگان و تاریخ کپی رایت آثار، نقل جملات ابتدایی آثار و ارائه اطلاعات درباره فصل ها و فصل های یک کتاب است. اگرچه این اثر دارای ایراداتی از قبیل پرداختن به علوم و کتب در یک طبقه، مطالب آن در حوزههای بسیار متفاوت، و کمبودها و اشتباهات موجود در منابع مورد اشاره که به کلمه نقل شده است، در مقایسه با گستره و ارزش آن از نظر تاریخ علم ناچیز است (Kutluer 2002: 25/321-322). در واقع، جهان غرب دارای بقراط، اقلیدس، افلاطون، ارسطو، جالینوس و غیره است. این واقعیت که فهرست مفصلی از آثار و شاخه های علمی در گردش قرن هفدهم، از جمله کتاب های دانشمندان ترجمه شده به عربی را ارائه می دهد، کشف الضنون را به یک ارزش فرهنگی جهانی، منبع مهم تاریخ مدنیت اسلامی و یکی از آثار برجسته تاریخ علوم تبدیل کرده است. کشف الذنون در مدت کوتاهی پس از انتشار شهرت یافت و توسط نویسندگان مختلف به زیور طبع آراسته شد. حسین ب. محمد العباسی الحلبی (متوفی 1095/1684) Cami'ü'l-Âsâr fî Esmâi'l-Kütüb (Ömer Rıza Kehhâle 1957: III/53); عبداللطیف ب. محمد ریاضی زاده (متوفی 1078/1668) اسماعول کوتوبی المتمیم لی کشفیز زونون، حنیف زاده طاهر احمد افندی (متوفی 1802) Âsâr-ı Nev, Bağdatlı1920 İs. iseÎzâhu'l-Meknûn fi'z-Zeyli ʿalâ Keşfi'z-Zunûn ʿan Esami'l-Kutub ve'l-Funûna با نام Keşfü'z-Zunûnzeyli. Zeyl-i Keşfü'z-Zunûn اثر Vişnezâde İzzetî Mehmed Efendi تا به امروز (Yıldız 22.04.2022) باقی نمانده است. اولین انتشار علمی Keşfü'z-Zunûn توسط Gustav L. Flügel همراه با ترجمه لاتین آن (I-II, Laipzig 1835-1837; III-VII, London 1842-1858؛ Facsimiles Beirut, ts.) [بیروت 1992] (بیروت 1992) منتشر شد. با بررسی نسخههای خطی، نسخههای چاپی و ضمائم موجود و مقایسه آنها با نسخه مؤلف توسط م. شرف تین یالتکایا و کیلیسلی رفعت بیلگه منتشر شد (استانبول 1941-1943؛ نسخه فکس، تهران 19-1387). نشریه فلوگل نووی کیشفوز-زونون در پایان جلد، اسماعوئل-کوتوبیل-موتمیم لی-کشفوز-زونون در قاهره (1975)، اول بغدادلی پسحام منتشر شده است. جلد دوم توسط M. Şerefettin Yaltkaya و Kilisli Rifat Bilge همراه با Keşfü'z-Zunûni منتشر شد شرح حال نویسنده، به فرهنگ نامهای ادبیات ترکی مراجعه کنید.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Doç. Dr. Suat Donuk
Alfabesi
Arap
Yapısı
Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Abdüllatif b. Muhammed Riyâzîzâde (1975).Esmâü’l-kütübi’l-mütemmim li-Keşfi’z-zunûn. thk. Muhammed Altunci. Kahire: Mektebetü’l-Hanci.
Kâtib Çelebi (1274).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. Mısır: Bulak Matbaası.
Kâtib Çelebi (1310).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. İstanbul: Maarif Nezareti Matbaası.
Kâtib Çelebi (1835-1858).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. (çev. Gustav L. Flügel). Leipzig.
Kâtib Çelebi (1941-1943).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. (hzl. M. Şerefettin Yaltkaya-Kilisli Rifat Bilge). Ankara: MEB Yay.
Kâtib Çelebi (1971-1972).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. (hzl. M. Şerefettin Yaltkaya-Kilisli Rifat Bilge) Ankara: MEB Yay.
Kâtib Çelebi (1992).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. Beyrut: Dâru Sâdır.
Kâtib Çelebi (2014).Keşfü’z-zunûn ‘an Esâmi’l-kütüb ve’l-Fünûn. (çev. Rüştü Balcı). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
Kutluer, İlhan (2002). “Keşfü’z-zunûn”.İslâm Ansiklopedisi. C. 25. İstanbul: TDV Yay. 321-322.
Ömer Rıza Kehhâle (1957).Mucemü’l-müellifin. Beyrut: Dâru İhyâi’t-turâsi’l-Arabî.
Yıldız, Ayşe. “İZZETÎ, Vişnezâde İzzetî Mehmed Efendi”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/izzeti-visnezade-izzeti-mehmed(Erişim tarihi: 22.04.2022)
Atıf Bilgileri
donuk, suat. "KEŞFÜ’Z-ZUNÛN (KÂTİB ÇELEBİ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/kesfu-z-zunun-katib-celebi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
