Aramaya Dön

MECMAU'L-BAHREYN (ÂLÎ/ÇEŞMÎ)

İsim	MECMAU'L-BAHREYN (ÂLÎ/ÇEŞMÎ)
Yazar	Âlî/Çeşmî, Gelibolulu Mustafa (d. 948/1541 - ö. 1008/1600)
Basım Tarihi:	05/10/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - nazire
Tür	Diğer
Dil	Farsça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	mecmau-l-bahreyn-ali-cesmi
Tarih	1000/1591-92
Notlar	Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Fars şairi Hâfız-ı Şirazî'ye nazirelerinden oluşan eseri. Bu durumMecmau’l-Bahreyn’in tek nüshasının zahriyesinde “Tezkiretü’ş-şi'rü’l-Âliyyü’l-merhûm ve Nazîre-i Âlî Berây-ı Gazelhâ-yı Hâfız-ı Şirâzî” ibaresiyle de belirtilir.Âlî, 1000/1591-92 yılında Hâfız’ın (ö. 792/1390) gazellerine yazdığı nazireleri öğrencisi Nef’î’nin ısrarıylaMecmau’l-Bahreynadını verdiği müstakil bir eserde toplar. Eserin başına bir bölüm ekler ve sonunda da uzun müstakil bir manzume yerleştirir. Âlî,Dibace’de, İran ve Arap sanatkârlarından bahseder. Eserleri ile Nef'î’nin ailesi hakkında bilgiler verir. Kendisini Hâfız ile birlikte Hızır ve Musa’ya; her sayfadaki iki gazeli de iki inci ve aya benzeterekMecma‘ul-Bahreyn’i ortak eserleri olarak yorumlar.Dibace'den sonra bir tarafta Hâfız'ın gazelleri bir tarafta da Âlî’nin Hâfız’a yazdığı Farsça 55 gazel yer alır.Âlî, Farsça gazellerinde Hâfız’ın gazellerini biçim ve içerik yönünden çok sıkı takip eder. Şirazlı Hâfız'ınDîvân'ı "Elâ yâ eyyühe’s-sâkî edir ke’sen ve nâvilhâ / Ki ışk âsân nemûd evvel velî üftâd müşkilhâ" beytiyle başlar. ÂlîMecmau’l-Bahreyn'deki ilk gazelinin matlaı da "Edir ke'sel-humeyyâ eyyühe’s-sâkî ve nâvilhâ / Ene’l-mahmûru ışken f’eskınî minhâ ve kemmil-hâ şeklinde olup Hâfız'ın beytine anlamca benzer. Âlî, Hâfız'ın mülemma gazel veya beyitlerine aynı şekilde cevap verir. Hâfız gazeline Arapça beyit ile başlamış ve bitirmişse; Âlî de aynı şekilde yolu izler.Mecmau’l-Bahreyn'deki gazellerinde Hâfız'ın şiirleriyle ilgili görüşlerini açıklar. Bu beyitlerden birinde şiirlerinin Hâfız’ınkilere nazire değil Allah vergisi olduğunu belirtir.Mecmau’l-Bahreyn'deki bir başka gazelinde kendisini ikinci Hâfız olarak gördüğünü ifade eder.Âlî eserlerinde “çâr-dil” dediği Türkçe, Arapça, Farsça ve Çağatayca’da maharetli olduğunu sık sık vurgular. Buradan da anlaşıldığı üzere birçok sıfatı bulunan Âlî'nin aslında çok dilli (multilingual) bir aydın olduğu eserlerinden açıkça belli olmaktadır.Mecmau’l-Bahreyn'deki Hâfız'ın beyitleri ile nazire beyitler arasında kelime kadrosu ve imgelerde çok fazla benzerlik vardır. Hatta kimi beyitlerde de zemindeki Farsça+Arapça yapısı dahi korunmuş. Ancak nazire beyitler zemin şiirin çok çok gerisinde kalmıştır.Mecmau’l-Bahreyn'in tek nüshası Ankara Milli Kütüphane Yz. A 136'da 1b-69a arasında bulunmaktadır.Bu nüsha ilk kez Abdülkadir Karahan tarafından bulunmuş ve tanıtılmıştır.Mecmau’l-Bahreyn, İ.Hakkı Aksoyak tarafından değerlendirilmiş: arkasından matla beyitleri eski harflerle verilerek tercüme edilmiştir (2010: 19-43).Mehmet Atalay ve Orhan Başaran, eseri eski harflerle, değerlendirme olmadan, yayınlamışlardır (2010, 2011).Şairin biyografisi için bk. "Âlî/Çeşmî, Gelibolulu Mustafa".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Ismail Aksoyak
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum
Niteliği	Tercüme
Kaynakça	Aksoyak, İ. Hakkı (1999).Gelibolulu Mustafa Âlî ve Divanları’nın Tenkitli Metni. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2006).Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-I). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2006).Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-II). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2006).Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-III). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Aksoyak, İ. Hakkı (2010). “Bir Mizaç Şairinin Acem Lisanıyla İmtihanı: Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mecmaulbahreyn’i”.Adıyaman Üniversitesi, Ulusal Eski Türk Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri. 19-43. Aksoyak, İ. Hakkı (2010). “Gelibolulu Mustafa Ali'nin Hafız ile Boy Ölçüştüğü Eseri: Mecmau'l-Bahreyn”. I.Uluslararası Türk- İran Dil ve Edebiyat İlişkileri Sempozyumu. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İlişkiler Daire Başkanlığı Yay. 303-353. Atalay, Mehmet-Orhan Başaran (2010). "Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Mecmau'l-bahreyn Adlı Eseri I".Doğu Araştırmaları6: 75-90. Atalay, Mehmet-Orhan Başaran (2011). "Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Mecmau'l-bahreyn Adlı Eseri II".Doğu Araştırmaları7: 83-116. Fleischer, Cornell H. (1996).Tarihçi Mustafa Âlî, Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı. Çev. Ayla Ortaç. İstanbul.317. Karahan, Abdülkadir (30.1.1954). “Şair Nef‘î’nin Hayatını Aydınlatan Bir Eser Bulundu: Gelibolulu Mustafa Âlî: Mecma‘a’l-Bahreyn”. Cumhuriyet [Gazete]. Karahan, Abdülkadir (1960). “Âlî’nin Bilinmeyen Bir Eseri: Mecmau’l-bahreyn”.V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, Kongreye Sunulan Tebliğler.Ankara. 286 Karahan, Abdülkadir (1980). “Âlî’nin Bilinmeyen Bir Eseri Mecmau’l-bahreyn”.Eski Türk Edebiyatı İncelemeleri. İstanbul.
Atıf Bilgileri	Aksoyak, ismail. "MECMAU'L-BAHREYN (ÂLÎ/ÇEŞMÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecmau-l-bahreyn-ali-cesmi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

MECMAU'L-BAHREYN (ÂLÎ/ÇEŞMÎ)

Yazar Âlî/Çeşmî, Gelibolulu Mustafa (d. 948/1541 - ö. 1008/1600)

Basım Tarihi 05/10/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - nazire

Tür Diğer

Dil Farsça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası mecmau-l-bahreyn-ali-cesmi

Tarih 1000/1591-92

Notlar Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Fars şairi Hâfız-ı Şirazî'ye nazirelerinden oluşan eseri. Bu durumMecmau’l-Bahreyn’in tek nüshasının zahriyesinde “Tezkiretü’ş-şi'rü’l-Âliyyü’l-merhûm ve Nazîre-i Âlî Berây-ı Gazelhâ-yı Hâfız-ı Şirâzî” ibaresiyle de belirtilir.Âlî, 1000/1591-92 yılında Hâfız’ın (ö. 792/1390) gazellerine yazdığı nazireleri öğrencisi Nef’î’nin ısrarıylaMecmau’l-Bahreynadını verdiği müstakil bir eserde toplar. Eserin başına bir bölüm ekler ve sonunda da uzun müstakil bir manzume yerleştirir. Âlî,Dibace’de, İran ve Arap sanatkârlarından bahseder. Eserleri ile Nef'î’nin ailesi hakkında bilgiler verir. Kendisini Hâfız ile birlikte Hızır ve Musa’ya; her sayfadaki iki gazeli de iki inci ve aya benzeterekMecma‘ul-Bahreyn’i ortak eserleri olarak yorumlar.Dibace'den sonra bir tarafta Hâfız'ın gazelleri bir tarafta da Âlî’nin Hâfız’a yazdığı Farsça 55 gazel yer alır.Âlî, Farsça gazellerinde Hâfız’ın gazellerini biçim ve içerik yönünden çok sıkı takip eder. Şirazlı Hâfız'ınDîvân'ı "Elâ yâ eyyühe’s-sâkî edir ke’sen ve nâvilhâ / Ki ışk âsân nemûd evvel velî üftâd müşkilhâ" beytiyle başlar. ÂlîMecmau’l-Bahreyn'deki ilk gazelinin matlaı da "Edir ke'sel-humeyyâ eyyühe’s-sâkî ve nâvilhâ / Ene’l-mahmûru ışken f’eskınî minhâ ve kemmil-hâ şeklinde olup Hâfız'ın beytine anlamca benzer. Âlî, Hâfız'ın mülemma gazel veya beyitlerine aynı şekilde cevap verir. Hâfız gazeline Arapça beyit ile başlamış ve bitirmişse; Âlî de aynı şekilde yolu izler.Mecmau’l-Bahreyn'deki gazellerinde Hâfız'ın şiirleriyle ilgili görüşlerini açıklar. Bu beyitlerden birinde şiirlerinin Hâfız’ınkilere nazire değil Allah vergisi olduğunu belirtir.Mecmau’l-Bahreyn'deki bir başka gazelinde kendisini ikinci Hâfız olarak gördüğünü ifade eder.Âlî eserlerinde “çâr-dil” dediği Türkçe, Arapça, Farsça ve Çağatayca’da maharetli olduğunu sık sık vurgular. Buradan da anlaşıldığı üzere birçok sıfatı bulunan Âlî'nin aslında çok dilli (multilingual) bir aydın olduğu eserlerinden açıkça belli olmaktadır.Mecmau’l-Bahreyn'deki Hâfız'ın beyitleri ile nazire beyitler arasında kelime kadrosu ve imgelerde çok fazla benzerlik vardır. Hatta kimi beyitlerde de zemindeki Farsça+Arapça yapısı dahi korunmuş. Ancak nazire beyitler zemin şiirin çok çok gerisinde kalmıştır.Mecmau’l-Bahreyn'in tek nüshası Ankara Milli Kütüphane Yz. A 136'da 1b-69a arasında bulunmaktadır.Bu nüsha ilk kez Abdülkadir Karahan tarafından bulunmuş ve tanıtılmıştır.Mecmau’l-Bahreyn, İ.Hakkı Aksoyak tarafından değerlendirilmiş: arkasından matla beyitleri eski harflerle verilerek tercüme edilmiştir (2010: 19-43).Mehmet Atalay ve Orhan Başaran, eseri eski harflerle, değerlendirme olmadan, yayınlamışlardır (2010, 2011).Şairin biyografisi için bk. "Âlî/Çeşmî, Gelibolulu Mustafa".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Ismail Aksoyak

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum

Niteliği Tercüme

Kaynakça Aksoyak, İ. Hakkı (1999).Gelibolulu Mustafa Âlî ve Divanları’nın Tenkitli Metni. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2006).Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-I). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2006).Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-II). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Aksoyak, İ. Hakkı (hzl.) (2006).Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-III). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Aksoyak, İ. Hakkı (2010). “Bir Mizaç Şairinin Acem Lisanıyla İmtihanı: Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mecmaulbahreyn’i”.Adıyaman Üniversitesi, Ulusal Eski Türk Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri. 19-43. Aksoyak, İ. Hakkı (2010). “Gelibolulu Mustafa Ali'nin Hafız ile Boy Ölçüştüğü Eseri: Mecmau'l-Bahreyn”. I.Uluslararası Türk- İran Dil ve Edebiyat İlişkileri Sempozyumu. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İlişkiler Daire Başkanlığı Yay. 303-353. Atalay, Mehmet-Orhan Başaran (2010). "Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Mecmau'l-bahreyn Adlı Eseri I".Doğu Araştırmaları6: 75-90. Atalay, Mehmet-Orhan Başaran (2011). "Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Mecmau'l-bahreyn Adlı Eseri II".Doğu Araştırmaları7: 83-116. Fleischer, Cornell H. (1996).Tarihçi Mustafa Âlî, Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı. Çev. Ayla Ortaç. İstanbul.317. Karahan, Abdülkadir (30.1.1954). “Şair Nef‘î’nin Hayatını Aydınlatan Bir Eser Bulundu: Gelibolulu Mustafa Âlî: Mecma‘a’l-Bahreyn”. Cumhuriyet [Gazete]. Karahan, Abdülkadir (1960). “Âlî’nin Bilinmeyen Bir Eseri: Mecmau’l-bahreyn”.V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, Kongreye Sunulan Tebliğler.Ankara. 286 Karahan, Abdülkadir (1980). “Âlî’nin Bilinmeyen Bir Eseri Mecmau’l-bahreyn”.Eski Türk Edebiyatı İncelemeleri. İstanbul.

Atıf Bilgileri Aksoyak, ismail. "MECMAU'L-BAHREYN (ÂLÎ/ÇEŞMÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecmau-l-bahreyn-ali-cesmi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].