LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)

Name: LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)
Author: Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî (d. 1020/1611-1612 - ö. 1103/1691)

İsim	LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)
Yazar	Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî (d. 1020/1611-1612 - ö. 1103/1691)
Basım Tarihi:	28/08/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - tıp kitapları, sözlük
Tür	Diğer
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi
Tarih	?
Notlar	Osmanlı Türkçesi tıp terminolojisini ortaya koyan kapsamlı bir tıp sözlüğü niteliğindeki eser. Kitap Arapça hamdele ve salvele ile başlamıştır. “Ve ba’dü” ifadesinin ardından Allah’ın kainata koyduğu kurallar bağlamında hastalıkların ortaya çıkış nedenleri ve buna bağlı olarak tıp ilminin önemine bir hadisle vurgu yapılmıştır. Müellif daha sonra “bu ‘ilmin kütüb-i mu’teberâtı ‘Arabî ve Fârisî olup... resâ’il-i ekâbirde esâmî-i edviye ve agdiyenin müfredâtı ve mürekkebâtı ve emrâz ve mu’âlecâtı ve mekâyili ve evzânı ekserî Yûnânî ve ‘İbrî ve Süryânî ve Berberî lisanları ile muharrer olmagın... diyâr-ı Rûmdan olan tabîbler... lugate eşedd-i ihtiyâc ile muhtâc oldukları ecilden... bu fende bir lugat cem’ine nasb-i hâtır etdim ki zikr olunan elsine-i muhtelifenin lugatların lisân-ı Türkîye tercüme ve tabîblere bir kâmil lugat ve dustûrü'l-’amel olup âhar lugate muhtâc olmayalar gerçi kütüb-i meşhûrede bu elsine silk-i beyâna muntazamdur lâkin ‘ilm-i tıbda murâd olan lugatları bu fakîr intihâb ve ihtisâr ve Türkî ‘ibâretiyle cem’ etdim ki fehm-i eshel ve nef’-i eşmel ola ve Lisân-ı Etibbâ diye ad verdüm” cümleleriyle sebeb-i telifi, böyle bir esere olan ihtiyacı, adını ve eserinin adını okuyucuya bildirmiştir. Ardından “bâbu'l-elif faslü'l-hemzeti ve'l-elif” başlığı ile esere başlanmıştır.Önemli bir ihtisas sözlüğü olanLisânü’l-EtibbâArap alfabesine göre sıralanmış olan yirmi sekiz babdan oluşmaktadır. Her bab ise Arapça ve Farsça olmak üzere iki bölüme ayrılmıştır. Bablarda ilk önce Arapça kelimeler karşılıkları ve açıklamalarıyla verildikten sonra “lugatü'l-Fârsiyye” ibaresiyle Farsça kelimeler verilmiştir. Arapça kelimeler, kendi içinde fasıllara ayrılmıştır. Her fasıl “faslü'l-elif ve'l-bâ, faslu'l-elif ve'l-yâ” düzenine uygun olarak kelimenin ikinci ünsüz harfine göre sıralanmıştır. Farsça kelimeler ise kelimenin ilk harfinin harekesine göre (harekât-ı selâse), “faslu'l-... meftûha (a-e-â), faslu'l-... meksûre (ı-i-î) ve faslu'l-... mazmûme (u-ü-o-ö-û)” düzeninde olmak üzere üç bölüme ayrılmıştır. Müellif bu tertipte Farsçanın klasik sözlüklerinde kullanılan sistemi esas alarak aynı heceyle başlayan kelimeleri bir arada vermeye çalışmıştır. Eserde Arapça madde başı kelimeler içinde Farsçadan Arapçaya geçmiş kelimeler bulunduğu gibi Farsça madde başı kelimeler içinde de Arapçadan Farsçaya geçmiş kelimelerin açıklandığı olmuştur. Bundan dolayı sözlükte, hem Arapça hem de Farsça kelimelerin açıklandığı bölümlerde aynı kelimenin birkaç defa madde başında yer aldığı görülmektedir. Demir (2011)’in tespitlerine göre sözlükte 11353 madde başı kelime yer almaktadır. Bu kelimelerin 7799’u Arapça, 3257’si Farsça, 215’i Yunanca, 42’si Berberîce, 11’i Süryanîce, 6’sı Latince, 10’u Hintçe, 1’i İbranîce, 1’i Pehlevîce ve 11’i Rumcadır.Eserin girişinde İbni Sina’nın Kanun, Hacı Paşa’nınŞifave İbni Baytar’ınMüfredat’ı gibi Osmanlı tıbbına yön vermiş önemli eserlerin adı anılırken, eser içerisinde ise “Pehlevî lugati, Fusûl-i İbograt, İhtiyârât-ı Bedî’, Sâhib-i Minhâc, Şeyh Dâvûd, Aristû, Acâyib-i Mahlûkât (Muhammed Gazvini), Hayâtü’l-Hayevân, Mesîh İbn Hakîm, Sâhib-i Câmi’, Esed-i Tûsî, Şems-i Fahrî ve Ebu’l-Abbâs” gibi şahıs ve eser adları kaynak olarak gösterilmiştir. Tam anlamıyla bir tıp sözlüğü olan eserde, alfabetik olarak bitki, maden ve hayvan kökenli madde isimleri, özellikleri ve bunların değişik hastalıklarda kullanılışları anlatılmıştır. Eserde Arapça, Farsça hastalık adları, organ adları, bitki adları ve ilâç adları dışında Yunanca, İbranîce ve Berberîce terimlerin de Türkçe karşılıkları verilmeye çalışılmıştır. Sözlükte madde başı kelimelerin sadece Türkçe karşılıklarıyla yetinilmemiş, bir madde başının Türkçe karşılığından başka Arapça ve Farsça karşılıkları ve Türkçe, Arapça, Farsça eşanlamlıları da verilmiştir. Eserde sık kullanılan “gibi, dahi, ya’ni” gibi edatlarla, madde başı veya açıklama içindeki kelimelerin farklı dillerdeki karşılıkları ya da aynı dildeki eşanlamlılarının ifade edilmeye çalışılması kitabın genel bir özelliği gibidir.Eserin Türkiye ve yurt dışında 8 sekiz nüshası bilinmekle birlikte daha fazla nüshasının olması muhtemeldir. İlgürel (1998)’in Adnan Adıvar’dan nakille “Bazı kaynaklarda ayrı bir sözlük gibi gösterilenFihrisü’l-Ervâm’ınLisânü’l-Etibbâile aynı eser olduğu anlaşılmaktadır” ifadesi tetkik edilmesi gereken bir tespittir. Eser üzerine doktora çalışması yapan Demir (2011) herhangi bir tespite gitmeden bu iki eseri ayrı değerlendirmiştir. Eser üzerine Demir (2011) bir doktora çalışması yapmış, Kaya (2018) ise eseri kitap olarak yayımlamıştır.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Demir, Ekrem (2011).Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî'nin “Lisânü'l-Etibbâ Adlı” Tıp Lügati Üzerinde Dil İncelemesi: İnceleme-Metin-Sözlük. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. İlgürel, Mücteba (1998). “Hüseyin Efendi, Hezarfen”.İslam Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: TDV Yay. 544-546. Kaya, Fatih (2018).Lisânü’l-Etibbâ-Tabiplerin Dili (Giriş–Çeviriyazılı Metin–Söz Varlığı–Madde Başları Dizini). İstanbul: Hiperlink Yay.
Atıf Bilgileri	Bardakçı, Ramazan. "LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)

Yazar Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî (d. 1020/1611-1612 - ö. 1103/1691)

Basım Tarihi 28/08/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - tıp kitapları, sözlük

Tür Diğer

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi

Tarih ?

Notlar Osmanlı Türkçesi tıp terminolojisini ortaya koyan kapsamlı bir tıp sözlüğü niteliğindeki eser. Kitap Arapça hamdele ve salvele ile başlamıştır. “Ve ba’dü” ifadesinin ardından Allah’ın kainata koyduğu kurallar bağlamında hastalıkların ortaya çıkış nedenleri ve buna bağlı olarak tıp ilminin önemine bir hadisle vurgu yapılmıştır. Müellif daha sonra “bu ‘ilmin kütüb-i mu’teberâtı ‘Arabî ve Fârisî olup... resâ’il-i ekâbirde esâmî-i edviye ve agdiyenin müfredâtı ve mürekkebâtı ve emrâz ve mu’âlecâtı ve mekâyili ve evzânı ekserî Yûnânî ve ‘İbrî ve Süryânî ve Berberî lisanları ile muharrer olmagın... diyâr-ı Rûmdan olan tabîbler... lugate eşedd-i ihtiyâc ile muhtâc oldukları ecilden... bu fende bir lugat cem’ine nasb-i hâtır etdim ki zikr olunan elsine-i muhtelifenin lugatların lisân-ı Türkîye tercüme ve tabîblere bir kâmil lugat ve dustûrü'l-’amel olup âhar lugate muhtâc olmayalar gerçi kütüb-i meşhûrede bu elsine silk-i beyâna muntazamdur lâkin ‘ilm-i tıbda murâd olan lugatları bu fakîr intihâb ve ihtisâr ve Türkî ‘ibâretiyle cem’ etdim ki fehm-i eshel ve nef’-i eşmel ola ve Lisân-ı Etibbâ diye ad verdüm” cümleleriyle sebeb-i telifi, böyle bir esere olan ihtiyacı, adını ve eserinin adını okuyucuya bildirmiştir. Ardından “bâbu'l-elif faslü'l-hemzeti ve'l-elif” başlığı ile esere başlanmıştır.Önemli bir ihtisas sözlüğü olanLisânü’l-EtibbâArap alfabesine göre sıralanmış olan yirmi sekiz babdan oluşmaktadır. Her bab ise Arapça ve Farsça olmak üzere iki bölüme ayrılmıştır. Bablarda ilk önce Arapça kelimeler karşılıkları ve açıklamalarıyla verildikten sonra “lugatü'l-Fârsiyye” ibaresiyle Farsça kelimeler verilmiştir. Arapça kelimeler, kendi içinde fasıllara ayrılmıştır. Her fasıl “faslü'l-elif ve'l-bâ, faslu'l-elif ve'l-yâ” düzenine uygun olarak kelimenin ikinci ünsüz harfine göre sıralanmıştır. Farsça kelimeler ise kelimenin ilk harfinin harekesine göre (harekât-ı selâse), “faslu'l-... meftûha (a-e-â), faslu'l-... meksûre (ı-i-î) ve faslu'l-... mazmûme (u-ü-o-ö-û)” düzeninde olmak üzere üç bölüme ayrılmıştır. Müellif bu tertipte Farsçanın klasik sözlüklerinde kullanılan sistemi esas alarak aynı heceyle başlayan kelimeleri bir arada vermeye çalışmıştır. Eserde Arapça madde başı kelimeler içinde Farsçadan Arapçaya geçmiş kelimeler bulunduğu gibi Farsça madde başı kelimeler içinde de Arapçadan Farsçaya geçmiş kelimelerin açıklandığı olmuştur. Bundan dolayı sözlükte, hem Arapça hem de Farsça kelimelerin açıklandığı bölümlerde aynı kelimenin birkaç defa madde başında yer aldığı görülmektedir. Demir (2011)’in tespitlerine göre sözlükte 11353 madde başı kelime yer almaktadır. Bu kelimelerin 7799’u Arapça, 3257’si Farsça, 215’i Yunanca, 42’si Berberîce, 11’i Süryanîce, 6’sı Latince, 10’u Hintçe, 1’i İbranîce, 1’i Pehlevîce ve 11’i Rumcadır.Eserin girişinde İbni Sina’nın Kanun, Hacı Paşa’nınŞifave İbni Baytar’ınMüfredat’ı gibi Osmanlı tıbbına yön vermiş önemli eserlerin adı anılırken, eser içerisinde ise “Pehlevî lugati, Fusûl-i İbograt, İhtiyârât-ı Bedî’, Sâhib-i Minhâc, Şeyh Dâvûd, Aristû, Acâyib-i Mahlûkât (Muhammed Gazvini), Hayâtü’l-Hayevân, Mesîh İbn Hakîm, Sâhib-i Câmi’, Esed-i Tûsî, Şems-i Fahrî ve Ebu’l-Abbâs” gibi şahıs ve eser adları kaynak olarak gösterilmiştir. Tam anlamıyla bir tıp sözlüğü olan eserde, alfabetik olarak bitki, maden ve hayvan kökenli madde isimleri, özellikleri ve bunların değişik hastalıklarda kullanılışları anlatılmıştır. Eserde Arapça, Farsça hastalık adları, organ adları, bitki adları ve ilâç adları dışında Yunanca, İbranîce ve Berberîce terimlerin de Türkçe karşılıkları verilmeye çalışılmıştır. Sözlükte madde başı kelimelerin sadece Türkçe karşılıklarıyla yetinilmemiş, bir madde başının Türkçe karşılığından başka Arapça ve Farsça karşılıkları ve Türkçe, Arapça, Farsça eşanlamlıları da verilmiştir. Eserde sık kullanılan “gibi, dahi, ya’ni” gibi edatlarla, madde başı veya açıklama içindeki kelimelerin farklı dillerdeki karşılıkları ya da aynı dildeki eşanlamlılarının ifade edilmeye çalışılması kitabın genel bir özelliği gibidir.Eserin Türkiye ve yurt dışında 8 sekiz nüshası bilinmekle birlikte daha fazla nüshasının olması muhtemeldir. İlgürel (1998)’in Adnan Adıvar’dan nakille “Bazı kaynaklarda ayrı bir sözlük gibi gösterilenFihrisü’l-Ervâm’ınLisânü’l-Etibbâile aynı eser olduğu anlaşılmaktadır” ifadesi tetkik edilmesi gereken bir tespittir. Eser üzerine doktora çalışması yapan Demir (2011) herhangi bir tespite gitmeden bu iki eseri ayrı değerlendirmiştir. Eser üzerine Demir (2011) bir doktora çalışması yapmış, Kaya (2018) ise eseri kitap olarak yayımlamıştır.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Demir, Ekrem (2011).Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî'nin “Lisânü'l-Etibbâ Adlı” Tıp Lügati Üzerinde Dil İncelemesi: İnceleme-Metin-Sözlük. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. İlgürel, Mücteba (1998). “Hüseyin Efendi, Hezarfen”.İslam Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: TDV Yay. 544-546. Kaya, Fatih (2018).Lisânü’l-Etibbâ-Tabiplerin Dili (Giriş–Çeviriyazılı Metin–Söz Varlığı–Madde Başları Dizini). İstanbul: Hiperlink Yay.

Atıf Bilgileri Bardakçı, Ramazan. "LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].