TUHFE-İ SÂMÎ (SÂM MÎRZÂ-İ SAFEVÎ)

Name: TUHFE-İ SÂMÎ (SÂM MÎRZÂ-İ SAFEVÎ)
Author: Sâm Mîrzâ, Ebu Nasr Mîrzâ-i Safevî (d. 923/1517- ö. 974/1566-67)

İsim	TUHFE-İ SÂMÎ (SÂM MÎRZÂ-İ SAFEVÎ)
Yazar	Sâm Mîrzâ, Ebu Nasr Mîrzâ-i Safevî (d. 923/1517- ö. 974/1566-67)
Basım Tarihi:	06/12/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - biyografik eser
Tür	Kitap
Dil	Farsça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	tuhfe-i-sami-sam-mirza-i-safevi
Tarih	957/1550 - 968/1560/1561
Notlar	Ebû Nasr Sâm Mîrzâ-i Safevî ’nin tertip ettiği Farsça tezkire.Müellifin bu eseriSâm Mîrzâ Tezkiresiolarak da bilinmektedir.Safevî şehzadesi Sâm Mîrzâ şöhretini 957/1550 veya 968/1560-61 senesinde tamamladığı bu tezkiresi ile elde etmiştir. Adnan Karaismailoğlu’na göre, kaydedilen ikinci tarih verilen bilgi ve açıklamalar ışığında daha doğrudur (1988: 179).Türk ve Fars şairlerin biyografileri bulunanTuhfe-i Sâmî, Safevîler dönemi ve öncesinde yaşamış yedi yüz elli kadar şairin hâl tercümesi ve şiirlerinden seçme bazı beyitleri ihtiva etmektedir. Eserde, isimlerine yer verilen şahsiyetler taşıdıkları vasıflar dikkate alınarak kısa veya uzun bir şekilde anlatılmakta ve şiirlerinden en az bir beyit olmak üzere örnekler verilmektedir. Şairlik yönlerini ortaya koymak için misal getirilen şiirlerin çoğunluğunun Farsça olduğunu söylemek mümkündür. Birinci bölümdekaydedilen Sultan Hüseyin Mîrzâ (873-912/1469-1506), Bâbür Şâh (932-936/1526-1530) ve Şeybânî Hân (905-915/1500-1510)’ın; beşinci bölümde de Fuzulî-i Bağdâdî (ö. 963/1556)'nin Türkçe şiirlerinden örnekler verilmektedir. Sadece Türk şairlere ayrılmış olan altıncı bölümde ise Türkçe şiirlerine örnek verilmeyen Türk şairler de vardır.Türkiye ve İran başta olmak üzere dünya kütüphanelerinde yazmalarına tesadüf edilen bu eserin önemini gün yüzüne çıkaran ilk kişi “Sâm Mîrzâ ve Tezkiresi” başlıklı makaleyi kaleme alan Mehmed Fuad Köprülü’dür (1927: 2-3). Köprülü’nün kaydettiği gibi, mutaassıp bir Şiî olan Safevî şehzadesi özellikle Osmanlı hükümdarları ve Şeybânî hanları hakkında değerlendirmelerde bulunurken tarafgir ifadeler kullanmıştır. Dinî ve siyasî hislerinin etkisiyle kaba ifadeler kullanmış ve tarihî gerçeklerle örtüşmeyen yakıştırmalarda bulunmuştur. Bu nedenle eserin tarihi bir kaynak olarak kullanılması durumunda Sâm Mîrzâ’nın kişisel dini ve siyasi husumetlerinin dikkate alınması ve eserde rivayet edilen hususların diğer tarihi kaynaklarda anlatılanlar ile karşılaştırmalı bir değerlendirmesinin yapılması önem arz etmektedir. Bununla birlikte hicrî onuncu yüzyılın ikinci yarısının ilk çeyreğinde kaleme alınmış olan bu eser Safevîler döneminde İran’a hâkim olan düşünce yapısını ve maneviyatı anlamak ve on altıncı yüzyılda Türk dünyasının içinde bulunduğu durumu idrak etmek gibi birçok konuda oldukça önemli bir kaynaktır. Bu bağlamda hem Türk hem de İran tarihi ve edebiyatına ışık tutan ender eserlerdendir.Devletşâh-i Semerkândî (ö. 900/1494-95)'ninTezkiretu’ş-Şuarâ’sı, Abdurrahmân-i Câmî (ö. 898/1492)’ninBahâristân’ı ve Alî Şîr Nevâî (ö. 906/1501)’ninMecâlisü’n-Nefâis’ine bir zeyil olarak kaleme alınan bu tezkire yazılış sebebinin açıklandığı mutantan bir mukaddime ve 7 bölümden oluşmaktadır. Bölümler müellif tarafından “Sahife” olarak adlandırılmıştır.Birinci sahîfe: Zamanın sultanı Şâh İsmaîl’e, evlatlarına, torunlarına, çağdaş hân ve hükümdarlara;ikinci sahîfe: İleri gelen büyük şahıslara ve âlimlere;üçüncü sahîfe: Şair olmadıkları halde kimi zaman şiir söyleyen kimselere;dördüncü sahîfe: Üstün nitelikleri bulunan vezirlere ve kalem ehli vesaire şahıslara;beşinci sahîfe: Şöhret bulmuş söz ustası şairlere;altıncı sahîfe: Türklere ve Türk asıllı ünlü şairlere;yedinci sahîfe: Halkın alt tabakası arasında yetişmiş diğer şair kimselere tahsis edilmiştir.Birçok önemli ismi içerisinde barındıran ve hem doğulu hem de batılı günümüz araştırmacılarının ilgisini çekenTuhfe-i Sâmîkendisinden sonraki tezkire yazarlarına önemli ölçüde kaynaklık etmiştir.Tuhfe-i Sâmî', tek yazma nüshası tashih edilerek Vahîd-i Destgirdî tarafından yayımlanmıştır (1314). Rukneddîn Humâyun Ferruh ayrıntılı bir girişle tenkitli metin şeklinde neşretmiştir (1384). Eserin müellifi ve tezkiresi hakkında ilk araştırma Mehmed Fuad Köprülü tarafından yapılmıştır (1927). Türklere ve Türk asıllı ünlü şairlere ayrılmış olan eserin altıncı bölümü Adnan Karaismailoğlu tarafından hazırlanarak makale olarak yayımlanmıştır (1988).Yazarın biyografisi için bk. "Sam Mirze, Ebu Nasr Mirze Safevi",Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü,
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Dr. SONAY ÜNAL
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum-Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Ahmed Gülçîn-i Meânî (1348).Târîh-i Tezkirehâ-i Fârsî. C.1, Tahran: İntişârât-i Dânişgâh-i Tahran. Alışık, Gülhan Seyhan (2009). "Sâm Mirza".İslam Ansiklopedisi. C. 36. İstanbul: TDV Yay., 61. B., Reinert (1995). “Sâm Mîrzâ”.The Encyclopaedia of Islam. C. VIII. Leiden: The International Union of Academies.1012-1014. Fahrî-i Herevî (1038).Tezkire-i Ravzatu’s-Selâtîn. Yz. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. No. 4097. Ferhengî, Sûsen (1380). “Tuhfe-i Sâmî”.Dânişnâme-i Cihân-i İslâm. C. 6. Tahran: Bonyâd-i Dâiretü’l Me‘ârif-i İslâmî. 671. Hândmîr (1333).Târîh-i Habîbü’s-Siyer. C. 4. Tahran: İntişârât-i Kitâbhâne-i Hayyâm. İpekten, Haluk (1988).Türk Edebiyatının Kaynaklarından Türkçe Şu’ara Tezkireleri. Erzurum: AÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Yay. Karaismailoğlu, Adnan (1988). “Türk Edebiyatı Kaynaklarından Tuhfe-i Sâmî ve Altıncı Bölümünün Tercümesi”.Türk Dünyası Araştırmaları. Sayı 57. İstanbul: TDA Vakfı. 178-186. Köprülü, Mehmed Fuad (1927). “Sâm Mîrzâ ve Tezkiresi”.Hayat Mecmuası. C. 2. Sayı 27. İstanbul: Devlet Matbaası. 2-3. Sâm Mîrzâ-i Sâfevî (1384).Tezkire-i Tuhfe-i Sâmî. Nşr. Rukneddîn Humâyun Ferruh. Tahran: İntişârât-i Esâtîr. Terbiyet, Muhammed Alî (1377).Dânişmendân-i Azerbâycân. Nşr. Gulâm Rızâ Tabatabaî-i Mecd. Tahran: İntişârât-i Vezâret-i Ferheng ve İrşâd-i İslâmî. Yazıcı, Tahsin (1987). "Sâm Mirza".İslam Ansiklopedisi. C. 10. İstanbul: MEB Yay. 139. Yıldırım, Nimet (2012).Fars Edebiyatında Kaynak Bilim. Erzurum: Fenomen Yay.
Atıf Bilgileri	ÜNAL, SONAY. "TUHFE-İ SÂMÎ (SÂM MÎRZÂ-İ SAFEVÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfe-i-sami-sam-mirza-i-safevi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

TUHFE-İ SÂMÎ (SÂM MÎRZÂ-İ SAFEVÎ)

Yazar Sâm Mîrzâ, Ebu Nasr Mîrzâ-i Safevî (d. 923/1517- ö. 974/1566-67)

Basım Tarihi 06/12/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - biyografik eser

Tür Kitap

Dil Farsça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası tuhfe-i-sami-sam-mirza-i-safevi

Tarih 957/1550 - 968/1560/1561

Notlar Ebû Nasr Sâm Mîrzâ-i Safevî ’nin tertip ettiği Farsça tezkire.Müellifin bu eseriSâm Mîrzâ Tezkiresiolarak da bilinmektedir.Safevî şehzadesi Sâm Mîrzâ şöhretini 957/1550 veya 968/1560-61 senesinde tamamladığı bu tezkiresi ile elde etmiştir. Adnan Karaismailoğlu’na göre, kaydedilen ikinci tarih verilen bilgi ve açıklamalar ışığında daha doğrudur (1988: 179).Türk ve Fars şairlerin biyografileri bulunanTuhfe-i Sâmî, Safevîler dönemi ve öncesinde yaşamış yedi yüz elli kadar şairin hâl tercümesi ve şiirlerinden seçme bazı beyitleri ihtiva etmektedir. Eserde, isimlerine yer verilen şahsiyetler taşıdıkları vasıflar dikkate alınarak kısa veya uzun bir şekilde anlatılmakta ve şiirlerinden en az bir beyit olmak üzere örnekler verilmektedir. Şairlik yönlerini ortaya koymak için misal getirilen şiirlerin çoğunluğunun Farsça olduğunu söylemek mümkündür. Birinci bölümdekaydedilen Sultan Hüseyin Mîrzâ (873-912/1469-1506), Bâbür Şâh (932-936/1526-1530) ve Şeybânî Hân (905-915/1500-1510)’ın; beşinci bölümde de Fuzulî-i Bağdâdî (ö. 963/1556)'nin Türkçe şiirlerinden örnekler verilmektedir. Sadece Türk şairlere ayrılmış olan altıncı bölümde ise Türkçe şiirlerine örnek verilmeyen Türk şairler de vardır.Türkiye ve İran başta olmak üzere dünya kütüphanelerinde yazmalarına tesadüf edilen bu eserin önemini gün yüzüne çıkaran ilk kişi “Sâm Mîrzâ ve Tezkiresi” başlıklı makaleyi kaleme alan Mehmed Fuad Köprülü’dür (1927: 2-3). Köprülü’nün kaydettiği gibi, mutaassıp bir Şiî olan Safevî şehzadesi özellikle Osmanlı hükümdarları ve Şeybânî hanları hakkında değerlendirmelerde bulunurken tarafgir ifadeler kullanmıştır. Dinî ve siyasî hislerinin etkisiyle kaba ifadeler kullanmış ve tarihî gerçeklerle örtüşmeyen yakıştırmalarda bulunmuştur. Bu nedenle eserin tarihi bir kaynak olarak kullanılması durumunda Sâm Mîrzâ’nın kişisel dini ve siyasi husumetlerinin dikkate alınması ve eserde rivayet edilen hususların diğer tarihi kaynaklarda anlatılanlar ile karşılaştırmalı bir değerlendirmesinin yapılması önem arz etmektedir. Bununla birlikte hicrî onuncu yüzyılın ikinci yarısının ilk çeyreğinde kaleme alınmış olan bu eser Safevîler döneminde İran’a hâkim olan düşünce yapısını ve maneviyatı anlamak ve on altıncı yüzyılda Türk dünyasının içinde bulunduğu durumu idrak etmek gibi birçok konuda oldukça önemli bir kaynaktır. Bu bağlamda hem Türk hem de İran tarihi ve edebiyatına ışık tutan ender eserlerdendir.Devletşâh-i Semerkândî (ö. 900/1494-95)'ninTezkiretu’ş-Şuarâ’sı, Abdurrahmân-i Câmî (ö. 898/1492)’ninBahâristân’ı ve Alî Şîr Nevâî (ö. 906/1501)’ninMecâlisü’n-Nefâis’ine bir zeyil olarak kaleme alınan bu tezkire yazılış sebebinin açıklandığı mutantan bir mukaddime ve 7 bölümden oluşmaktadır. Bölümler müellif tarafından “Sahife” olarak adlandırılmıştır.Birinci sahîfe: Zamanın sultanı Şâh İsmaîl’e, evlatlarına, torunlarına, çağdaş hân ve hükümdarlara;ikinci sahîfe: İleri gelen büyük şahıslara ve âlimlere;üçüncü sahîfe: Şair olmadıkları halde kimi zaman şiir söyleyen kimselere;dördüncü sahîfe: Üstün nitelikleri bulunan vezirlere ve kalem ehli vesaire şahıslara;beşinci sahîfe: Şöhret bulmuş söz ustası şairlere;altıncı sahîfe: Türklere ve Türk asıllı ünlü şairlere;yedinci sahîfe: Halkın alt tabakası arasında yetişmiş diğer şair kimselere tahsis edilmiştir.Birçok önemli ismi içerisinde barındıran ve hem doğulu hem de batılı günümüz araştırmacılarının ilgisini çekenTuhfe-i Sâmîkendisinden sonraki tezkire yazarlarına önemli ölçüde kaynaklık etmiştir.Tuhfe-i Sâmî', tek yazma nüshası tashih edilerek Vahîd-i Destgirdî tarafından yayımlanmıştır (1314). Rukneddîn Humâyun Ferruh ayrıntılı bir girişle tenkitli metin şeklinde neşretmiştir (1384). Eserin müellifi ve tezkiresi hakkında ilk araştırma Mehmed Fuad Köprülü tarafından yapılmıştır (1927). Türklere ve Türk asıllı ünlü şairlere ayrılmış olan eserin altıncı bölümü Adnan Karaismailoğlu tarafından hazırlanarak makale olarak yayımlanmıştır (1988).Yazarın biyografisi için bk. "Sam Mirze, Ebu Nasr Mirze Safevi",Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü,

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Dr. SONAY ÜNAL

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum-Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Ahmed Gülçîn-i Meânî (1348).Târîh-i Tezkirehâ-i Fârsî. C.1, Tahran: İntişârât-i Dânişgâh-i Tahran. Alışık, Gülhan Seyhan (2009). "Sâm Mirza".İslam Ansiklopedisi. C. 36. İstanbul: TDV Yay., 61. B., Reinert (1995). “Sâm Mîrzâ”.The Encyclopaedia of Islam. C. VIII. Leiden: The International Union of Academies.1012-1014. Fahrî-i Herevî (1038).Tezkire-i Ravzatu’s-Selâtîn. Yz. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. No. 4097. Ferhengî, Sûsen (1380). “Tuhfe-i Sâmî”.Dânişnâme-i Cihân-i İslâm. C. 6. Tahran: Bonyâd-i Dâiretü’l Me‘ârif-i İslâmî. 671. Hândmîr (1333).Târîh-i Habîbü’s-Siyer. C. 4. Tahran: İntişârât-i Kitâbhâne-i Hayyâm. İpekten, Haluk (1988).Türk Edebiyatının Kaynaklarından Türkçe Şu’ara Tezkireleri. Erzurum: AÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Yay. Karaismailoğlu, Adnan (1988). “Türk Edebiyatı Kaynaklarından Tuhfe-i Sâmî ve Altıncı Bölümünün Tercümesi”.Türk Dünyası Araştırmaları. Sayı 57. İstanbul: TDA Vakfı. 178-186. Köprülü, Mehmed Fuad (1927). “Sâm Mîrzâ ve Tezkiresi”.Hayat Mecmuası. C. 2. Sayı 27. İstanbul: Devlet Matbaası. 2-3. Sâm Mîrzâ-i Sâfevî (1384).Tezkire-i Tuhfe-i Sâmî. Nşr. Rukneddîn Humâyun Ferruh. Tahran: İntişârât-i Esâtîr. Terbiyet, Muhammed Alî (1377).Dânişmendân-i Azerbâycân. Nşr. Gulâm Rızâ Tabatabaî-i Mecd. Tahran: İntişârât-i Vezâret-i Ferheng ve İrşâd-i İslâmî. Yazıcı, Tahsin (1987). "Sâm Mirza".İslam Ansiklopedisi. C. 10. İstanbul: MEB Yay. 139. Yıldırım, Nimet (2012).Fars Edebiyatında Kaynak Bilim. Erzurum: Fenomen Yay.

Atıf Bilgileri ÜNAL, SONAY. "TUHFE-İ SÂMÎ (SÂM MÎRZÂ-İ SAFEVÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfe-i-sami-sam-mirza-i-safevi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].