FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)

Name: FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)
Author: Kâtib Çelebi (d. 1609/1657 - ö. 1017/1067)

İsim	FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)
Yazar	Kâtib Çelebi (d. 1609/1657 - ö. 1017/1067)
Basım Tarihi:	30/07/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - umûmî tarih kitabı
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	fezleketu-t-tevarih-katib-celebi
Tarih	?
Notlar	Kâtib Çelebi'nin tarihle ilgili kaynak niteliği taşıyan en önemli eseri.Fezleke, Arapça yazılmış umumî bir tarih kitabıdır. Bu eseri meydana getirmek için çok sayıda tarih kitabı okuyan Kâtip Çelebi, aldığı notlarıyla eserini meydana getirmiştir ki bu uygulaması onun derin bir tarih kültürüne sahip olduğunu göstermektedir.Arapça olan eserin tam adı "Fezleketü Akvâli’l-Ahyâr fî ‘İlmi’t-Târîh Ve’l-Ahbâr"dır.TürkçeFezleke’nin önsözünde bizzat müellifi tarafından sadeceFezleketü’t-Tevârîholarak bahsedilmektedir (Nuruosmaniye Ktp. 3153, vr. 1a). "Bazan Târîh-i Kebîr" diye nitelendirilen (Şeyhî, I, 264)Arapça Fezleke, Kâtib Çelebi’nin kaleme aldığı ilk eserdir. İki cilt olarak tasarlanan kitabın telifi 1052 (1642) yılında tamamlanmışsa da müellif bunuTürkçe Fezleke'yi yazdığı 1065 (1654-55) yılına kadar götürdüğünü ifade etmektedir. Eserin konusu; kainatın yaratılışından, Hazret-i Adem’den başlayıp 1051/1641 senesinekadar dünyada gerçekleşen olaylardan oluşmaktadır. Kâtip Çelebi, genel bir dünya tarihi kitabı olan bu eserinindaha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşabilmesi içinTürkçe Fezlekeşeklini hazırlamıştır.Türkçe FezlekeileFezleketü Akvâli’l-Ahyâr fî İmi’t-Târîh Ve’l-Ahbâr'ın karıştırılmaması için söz konusu eseridaha çokArapça Fezlekeolarak tanınmıştır(Kâtip Çelebi 2007: 2-69; Lokmacı 2017: 668).Fezleketü’t-Tevârîhbir mukaddime, üç bölüm (asıl) ve bir hâtimeden oluşmaktadır. Dört fasla ayrılmış olan mukaddimenin birinci faslında eserin bölümleri gösterilmiş, ikinci faslında tarih ilmininmanası, konusu ve faydası ele alınmıştır. Müellif burada tarihin müstakil bir ilim olup olmadığı yolundaki düşüncelerle Taşköpri-zâde’ninMiftâhu’s-Saʿâde'sindeki tarihin tarifini, kısımlarını ve faydasını bu eserden naklen vermektedir. Üçüncü fasılda bu konuda yazılmış 1300 kitabın isimleri alfabetik olarak sıralanmıştır. Ancak eserin günümüze ulaşan tek nüshasında bu fasıl eksiktir. Bununla birlikte gerek metnin içine serpiştirilmiş olan tarih kitaplarının adlarından, gerekse müellifin tarihe dair eserleri kronolojik olarak sıraladığıKeşfü’z-Zunûnadlı bibliyografik eserinden (I, 271 vd.) faydalanarak bu listeyi tamamlamak mümkündür. Mukaddimenin dördüncü faslında tarihçinin uyacağı şartlarla bilmesi gereken kurallar belirtilmiştir.Kitabın ilk bölümü iki kısma ayrılmış olup her kısım üçer fasla bölünmüştür. Birinci kısmın ilk faslında yaratılışın başlangıcı, ikincisinde peygamberler, üçüncü fasılda ise Hulefâ-yi Râşidîn dönemi ele alınmıştır. İkinci kısmın ilk faslında İslâmiyet’ten önceki hükümdarların, ikinci faslında asırlara göre ve meydana çıkışları sırasıyla İslâm’ın zuhurundan sonraki hükümdarların, üçüncü faslında ise zorbaların, Haricîlerin ve yalancı peygamberlerin adları verilmiştir.Kendi içinde iki kısma ayrılan ikinci bölümün ilk kısmı ise üç fasıldır. Birinci fasıl yeryüzünün durumuna ve iklimlere ayrılmış olup burada fersah, mil vb. ölçülerden söz edilmiştir. İkinci fasıl çeşitli kavimleri ve Arap boylarını; üçüncü fasıl isim, lakap, künye, nesep ve ve feyât (nekroloji) kurallarını kapsamaktadır. İkinci kısımda ise birincisinde verilen şehirler ve buralarda yaşayan büyük şahıslar harf sırasına göre sıralanmıştır. Bu kronolojik sıralamaya ek olarak birinci bölümde zikredilen peygamberlerden ve hükümdarlardan başka insanların gözdesi olan şehirlerle büyük adamların ve ünlü kadınların adları da bulunmaktadır. Kâtib Çelebi üçüncü bölümün başında dehr, karn, asır, sene, ay, hafta, gün ve saat gibi zaman dilimleri hakkında bilgi verdikten sonra Türkî, Kıbtî, Rûmî vb. tarihlerden, Farsî ve Celâlî takvimlerinden, hicretin başlangıcından eserin telif tarihine kadar geçen olaylardan kronolojik olarak bahsetmektedir. Osmanlı tarihine ayrılmış olan 197a-250b varakları arasında ise kuruluştan 1051 (1641) yılına kadar meydana gelen olaylar sıralanmış; IV. Mehmed’e (1648-1687) kadar padişahlar, vezîr-i âzamlar, şeyhülislâmlar, kazaskerler, İstanbul kadıları ile diğer vezirler, beylerbeyiler vb. yüksek rütbeli devlet adamlarının isimleri verilmiştir. Bu kısma ayrıca önemli olaylar için düşürülmüş manzum tarihlerle bazı vesika sûretleri, derkenar olarak da bazı önemli olaylar ilâve edilmiştir. Bunu faydalı bilgilerin yer aldığı “tetimme” takip etmekte, hâtimede ise kıyamet alâmetleri ve âhiret hakkında bilgilere yer verilmektedir( Özcan, 1995: 542-544; Çelebi, 2009, URL 1).Fezleketü’t-Tevârîh’in başlıca kaynağı, müellifinin de belirttiği gibi Cenâbî Mustafa Efendi tarafından yazılan Arapçael-ʿAylemü’z-Zâhir’dir. Bu eseri genellikle özetleyen, bazen de aynen iktibas eden Kâtib Çelebi gerek metin içinde gerekse sayfa kenarlarında faydalandığı diğer kaynakların adlarını da şerh düşmüştür. Müellif özellikle Osmanlı tarihiyle ilgili kısımda Cenâbî’den ayrılmış, ancak öteki kaynaklar arasında yeri geldikçe ona da atıfta bulunmuştur. Kâtib Çelebi’nin, eserini devrin padişahı IV. Mehmed’e takdim edilmek üzere temize çekmesi hususunda Şeyhülislâm Zekeriyyâ-zâde Yahyâ Efendi’nin tavsiyesine uymadığı anlaşılmaktadır. Eserin 1052 (1642) yılında müellif hattıyla yazılan, günümüze ulaşabilmiş yegâne nüshası müsvedde halinde Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde bulunmaktadır (Çelebi, nr. 10318).Fezleketü’t-Tevârîh1000/1591-92 yılından itibaren genellikleTürkçe Fezlekeile paralel gitmektedir (Özcan 1995:542-544; Kütükoğlu 1974: 4-5).Fezleketü’t-Tevârîh, genel bir tarih kaynağı olmakla birlikte tarihin anlamını ve mahiyetini, tarihçinin bilmesi gereken bilgileri ihtiva etmesi ve detaylı bir bibliyografya denemesi olması bakımından oldukça önemli bir eserdir. Nitekim bir tarihçinin bilmesi gereken kronoloji, etnoloji, takvim, biyografi, ensâb, tarihî coğrafya gibi yardımcı ilimler hakkında bilgi veren bu eser ansiklopedik görünümlü, genel bir taslak niteliğindedir. Müellifin daha sonra tarihe ve tarihî coğrafyaya dair yazdığı eserlerini hep bu mihraktan hareketle kaleme alması da bu eserin nasıl bir kaynak olduğunu göstermesi açısından da oldukça önemlidir ( Özcan 1995: 542-544; Çelebi, nr. 10318). Görülen o kiFezleketü't- Tevârih, 17. yy'ın kaynak kitaplarından olup günümüzdeki bilimsel araştırmalara da kaynak teşkil eden önemli bir eser hüviyetindedir.Yazarın biyografisi için bk. "Kâtip Çelebi".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Doç. Dr. FİDAN ÇERİKAN
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Aycibin, Zeynep (2007).Kâtib Çelebi Fezleke. Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. Gökyay, Orhan Şaik (1991).Kâtip Çelebi: Hayatı, Kişiliği ve Eserlerinden Seçmeler.Ankara: TTK Yay. Kâtip Çelebi (2009).Fezleketü Akvali'l-Ahyar fi İlmi't-Tarih ve'l-Ahbar/ Fezleketü't-Tevarih.Ankara:TTK Yay. Kâtib Çelebi.Fezleketü't-Tevârîh.Bayazıt Devlet Ktp. 10318. Kâtib Çelebi.Fezleke. Nuruosmaniye Ktp. 3153. vr. 1a. Komisyon (1987). "Kâtip Çelebi".Büyük Türk Klasikleri.C. 5. İstanbul: Ötüken Yay. 372. Kütükoğlu, Çelebi (1974).Kâtip Çelebi “Fezleke”sinin Kaynakları. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. 4-5, 11, 12. Lokmacı,Süleyman (2017). "Osmanlı Tarih Yazıcılığında Gazavatnameler ve Ebubekir b. Abdullah’ın Şark Seferleri İsimli Gazavatnamesi".Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi ,21(2): 665-677. Özcan, Abdulkadir (1995). "Fezleketü't-Tevârîh".İslâm Ansiklopedisi. C. 12. İstanbul: TDV Yay. 542-544. (URL 1)https://www.turkedebiyati.org/katip_celebi.html.
Atıf Bilgileri	ÇERİKAN, FİDAN. "FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/fezleketu-t-tevarih-katib-celebi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)

Yazar Kâtib Çelebi (d. 1609/1657 - ö. 1017/1067)

Basım Tarihi 30/07/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - umûmî tarih kitabı

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası fezleketu-t-tevarih-katib-celebi

Tarih ?

Notlar Kâtib Çelebi'nin tarihle ilgili kaynak niteliği taşıyan en önemli eseri.Fezleke, Arapça yazılmış umumî bir tarih kitabıdır. Bu eseri meydana getirmek için çok sayıda tarih kitabı okuyan Kâtip Çelebi, aldığı notlarıyla eserini meydana getirmiştir ki bu uygulaması onun derin bir tarih kültürüne sahip olduğunu göstermektedir.Arapça olan eserin tam adı "Fezleketü Akvâli’l-Ahyâr fî ‘İlmi’t-Târîh Ve’l-Ahbâr"dır.TürkçeFezleke’nin önsözünde bizzat müellifi tarafından sadeceFezleketü’t-Tevârîholarak bahsedilmektedir (Nuruosmaniye Ktp. 3153, vr. 1a). "Bazan Târîh-i Kebîr" diye nitelendirilen (Şeyhî, I, 264)Arapça Fezleke, Kâtib Çelebi’nin kaleme aldığı ilk eserdir. İki cilt olarak tasarlanan kitabın telifi 1052 (1642) yılında tamamlanmışsa da müellif bunuTürkçe Fezleke'yi yazdığı 1065 (1654-55) yılına kadar götürdüğünü ifade etmektedir. Eserin konusu; kainatın yaratılışından, Hazret-i Adem’den başlayıp 1051/1641 senesinekadar dünyada gerçekleşen olaylardan oluşmaktadır. Kâtip Çelebi, genel bir dünya tarihi kitabı olan bu eserinindaha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşabilmesi içinTürkçe Fezlekeşeklini hazırlamıştır.Türkçe FezlekeileFezleketü Akvâli’l-Ahyâr fî İmi’t-Târîh Ve’l-Ahbâr'ın karıştırılmaması için söz konusu eseridaha çokArapça Fezlekeolarak tanınmıştır(Kâtip Çelebi 2007: 2-69; Lokmacı 2017: 668).Fezleketü’t-Tevârîhbir mukaddime, üç bölüm (asıl) ve bir hâtimeden oluşmaktadır. Dört fasla ayrılmış olan mukaddimenin birinci faslında eserin bölümleri gösterilmiş, ikinci faslında tarih ilmininmanası, konusu ve faydası ele alınmıştır. Müellif burada tarihin müstakil bir ilim olup olmadığı yolundaki düşüncelerle Taşköpri-zâde’ninMiftâhu’s-Saʿâde'sindeki tarihin tarifini, kısımlarını ve faydasını bu eserden naklen vermektedir. Üçüncü fasılda bu konuda yazılmış 1300 kitabın isimleri alfabetik olarak sıralanmıştır. Ancak eserin günümüze ulaşan tek nüshasında bu fasıl eksiktir. Bununla birlikte gerek metnin içine serpiştirilmiş olan tarih kitaplarının adlarından, gerekse müellifin tarihe dair eserleri kronolojik olarak sıraladığıKeşfü’z-Zunûnadlı bibliyografik eserinden (I, 271 vd.) faydalanarak bu listeyi tamamlamak mümkündür. Mukaddimenin dördüncü faslında tarihçinin uyacağı şartlarla bilmesi gereken kurallar belirtilmiştir.Kitabın ilk bölümü iki kısma ayrılmış olup her kısım üçer fasla bölünmüştür. Birinci kısmın ilk faslında yaratılışın başlangıcı, ikincisinde peygamberler, üçüncü fasılda ise Hulefâ-yi Râşidîn dönemi ele alınmıştır. İkinci kısmın ilk faslında İslâmiyet’ten önceki hükümdarların, ikinci faslında asırlara göre ve meydana çıkışları sırasıyla İslâm’ın zuhurundan sonraki hükümdarların, üçüncü faslında ise zorbaların, Haricîlerin ve yalancı peygamberlerin adları verilmiştir.Kendi içinde iki kısma ayrılan ikinci bölümün ilk kısmı ise üç fasıldır. Birinci fasıl yeryüzünün durumuna ve iklimlere ayrılmış olup burada fersah, mil vb. ölçülerden söz edilmiştir. İkinci fasıl çeşitli kavimleri ve Arap boylarını; üçüncü fasıl isim, lakap, künye, nesep ve ve feyât (nekroloji) kurallarını kapsamaktadır. İkinci kısımda ise birincisinde verilen şehirler ve buralarda yaşayan büyük şahıslar harf sırasına göre sıralanmıştır. Bu kronolojik sıralamaya ek olarak birinci bölümde zikredilen peygamberlerden ve hükümdarlardan başka insanların gözdesi olan şehirlerle büyük adamların ve ünlü kadınların adları da bulunmaktadır. Kâtib Çelebi üçüncü bölümün başında dehr, karn, asır, sene, ay, hafta, gün ve saat gibi zaman dilimleri hakkında bilgi verdikten sonra Türkî, Kıbtî, Rûmî vb. tarihlerden, Farsî ve Celâlî takvimlerinden, hicretin başlangıcından eserin telif tarihine kadar geçen olaylardan kronolojik olarak bahsetmektedir. Osmanlı tarihine ayrılmış olan 197a-250b varakları arasında ise kuruluştan 1051 (1641) yılına kadar meydana gelen olaylar sıralanmış; IV. Mehmed’e (1648-1687) kadar padişahlar, vezîr-i âzamlar, şeyhülislâmlar, kazaskerler, İstanbul kadıları ile diğer vezirler, beylerbeyiler vb. yüksek rütbeli devlet adamlarının isimleri verilmiştir. Bu kısma ayrıca önemli olaylar için düşürülmüş manzum tarihlerle bazı vesika sûretleri, derkenar olarak da bazı önemli olaylar ilâve edilmiştir. Bunu faydalı bilgilerin yer aldığı “tetimme” takip etmekte, hâtimede ise kıyamet alâmetleri ve âhiret hakkında bilgilere yer verilmektedir( Özcan, 1995: 542-544; Çelebi, 2009, URL 1).Fezleketü’t-Tevârîh’in başlıca kaynağı, müellifinin de belirttiği gibi Cenâbî Mustafa Efendi tarafından yazılan Arapçael-ʿAylemü’z-Zâhir’dir. Bu eseri genellikle özetleyen, bazen de aynen iktibas eden Kâtib Çelebi gerek metin içinde gerekse sayfa kenarlarında faydalandığı diğer kaynakların adlarını da şerh düşmüştür. Müellif özellikle Osmanlı tarihiyle ilgili kısımda Cenâbî’den ayrılmış, ancak öteki kaynaklar arasında yeri geldikçe ona da atıfta bulunmuştur. Kâtib Çelebi’nin, eserini devrin padişahı IV. Mehmed’e takdim edilmek üzere temize çekmesi hususunda Şeyhülislâm Zekeriyyâ-zâde Yahyâ Efendi’nin tavsiyesine uymadığı anlaşılmaktadır. Eserin 1052 (1642) yılında müellif hattıyla yazılan, günümüze ulaşabilmiş yegâne nüshası müsvedde halinde Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde bulunmaktadır (Çelebi, nr. 10318).Fezleketü’t-Tevârîh1000/1591-92 yılından itibaren genellikleTürkçe Fezlekeile paralel gitmektedir (Özcan 1995:542-544; Kütükoğlu 1974: 4-5).Fezleketü’t-Tevârîh, genel bir tarih kaynağı olmakla birlikte tarihin anlamını ve mahiyetini, tarihçinin bilmesi gereken bilgileri ihtiva etmesi ve detaylı bir bibliyografya denemesi olması bakımından oldukça önemli bir eserdir. Nitekim bir tarihçinin bilmesi gereken kronoloji, etnoloji, takvim, biyografi, ensâb, tarihî coğrafya gibi yardımcı ilimler hakkında bilgi veren bu eser ansiklopedik görünümlü, genel bir taslak niteliğindedir. Müellifin daha sonra tarihe ve tarihî coğrafyaya dair yazdığı eserlerini hep bu mihraktan hareketle kaleme alması da bu eserin nasıl bir kaynak olduğunu göstermesi açısından da oldukça önemlidir ( Özcan 1995: 542-544; Çelebi, nr. 10318). Görülen o kiFezleketü't- Tevârih, 17. yy'ın kaynak kitaplarından olup günümüzdeki bilimsel araştırmalara da kaynak teşkil eden önemli bir eser hüviyetindedir.Yazarın biyografisi için bk. "Kâtip Çelebi".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Doç. Dr. FİDAN ÇERİKAN

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Aycibin, Zeynep (2007).Kâtib Çelebi Fezleke. Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. Gökyay, Orhan Şaik (1991).Kâtip Çelebi: Hayatı, Kişiliği ve Eserlerinden Seçmeler.Ankara: TTK Yay. Kâtip Çelebi (2009).Fezleketü Akvali'l-Ahyar fi İlmi't-Tarih ve'l-Ahbar/ Fezleketü't-Tevarih.Ankara:TTK Yay. Kâtib Çelebi.Fezleketü't-Tevârîh.Bayazıt Devlet Ktp. 10318. Kâtib Çelebi.Fezleke. Nuruosmaniye Ktp. 3153. vr. 1a. Komisyon (1987). "Kâtip Çelebi".Büyük Türk Klasikleri.C. 5. İstanbul: Ötüken Yay. 372. Kütükoğlu, Çelebi (1974).Kâtip Çelebi “Fezleke”sinin Kaynakları. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. 4-5, 11, 12. Lokmacı,Süleyman (2017). "Osmanlı Tarih Yazıcılığında Gazavatnameler ve Ebubekir b. Abdullah’ın Şark Seferleri İsimli Gazavatnamesi".Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi ,21(2): 665-677. Özcan, Abdulkadir (1995). "Fezleketü't-Tevârîh".İslâm Ansiklopedisi. C. 12. İstanbul: TDV Yay. 542-544. (URL 1)https://www.turkedebiyati.org/katip_celebi.html.

Atıf Bilgileri ÇERİKAN, FİDAN. "FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/fezleketu-t-tevarih-katib-celebi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].