نویسنده
کاتب چلبی (متولد 1609/1657 - متوفی 1017/1067)
تاریخ انتشار
30/07/2022
موضوع
ادبیات مکتوب / ادبیات دیوان - کتاب تاریخ عمومی
نوع
كتاب
زبان
عربی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
fezleketu-t-tevarih-katib-celebi
تاریخ
?
یادداشتها
مهمترین اثر کاتب چلبی که منبعی در تاریخ است. فزلکه یک کتاب تاریخ عمومی است که به زبان عربی نوشته شده است. کتیپ چلبی که برای خلق این اثر کتاب های تاریخی زیادی خوانده است، آثار خود را با یادداشت هایی خلق کرده است که نشان می دهد او دارای فرهنگ عمیق تاریخی است. نام کامل اثر به زبان عربی «Fezleketü Akvâli'l-Ahyâr fî 'İlmi't-Târîh Ve'l-Ahbâr» است. در مقدمه فزلکه ترکی به قلم خود نویسنده آمده است. فقط به عنوان Fezleketü't-Tevârî ذکر شده است (Nuruosmaniye Ktp. 3153, vr. 1a). فزلکه عربی که با نام «گاهی تاریح کبیر» توصیف شده است (شیحی، اول، 264)، اولین اثری است که کاتب چلبی نوشته است. اگرچه نگارش کتاب که به صورت دو جلدی طراحی شده بود، در سال 1052 (1642) به پایان رسید، نویسنده بیان می کند که آن را به سال 1065 (55-1654) بازگردانده است، زمانی که فزلکه ترکی را نوشت. موضوع اثر؛ شامل وقایعی است که از زمان خلقت هستی حضرت آدم تا سال 1051/1641 در جهان رخ داده است. کاتیپ چلبی نسخه ترکی فزلکه را آماده کرد تا این اثر که یک کتاب تاریخ عمومی جهان است به مخاطبان بیشتری برسد. برای اینکه با فزلکه ترکی و Fezleketü Akvâli'l-Ahyâr fî İmi't-Târîh Ve'l-Ahbâr اشتباه گرفته نشود، اثر مورد بحث در زبان عربی بیشتر به Fezleke شناخته می شود (Kâtip Çelebi 2007: 2-69؛ Lokmacı 208: 2007). Fezleketü't-Tevârîh مشتمل بر یک مقدمه، سه فصل (اصلی) و یک پایان است. در فصل اول مقدمه که در چهار فصل تنظیم شده است، قسمت های اثر نشان داده شده و در فصل دوم به معنا، موضوع و فواید علم تاریخ پرداخته شده است. نویسنده در اینجا شرح، بخشها و فواید تاریخ را در مفتاحو ساعده تاشکوپریزاده با اندیشههای خود در مورد اینکه آیا تاریخ یک علم مستقل است یا نه، نقل میکند. در فصل سوم، نام 1300 کتاب نوشته شده در این زمینه به ترتیب حروف الفبا فهرست شده است. با این حال، این فصل در تنها نسخه ای از اثر که تا به امروز باقی مانده است، وجود ندارد. با این حال، می توان این فهرست را با استفاده از نام کتاب های تاریخی پراکنده در متن و اثر کتابشناختی نویسنده با عنوان Keşfü'z-Zunûna (I, 271 ff.) که در آن آثار تاریخ را به ترتیب زمانی فهرست می کند، تکمیل کرد. در فصل چهارم مقدمه، شرایطی که مورخ رعایت خواهد کرد و قواعدی که باید بداند بیان شده است. بخش اول کتاب به دو بخش و هر بخش در سه فصل تقسیم شده است. در فصل اول از بخش اول به آغاز خلقت، در فصل دوم به انبیاء و در فصل سوم به دوره خلفای راشدین پرداخته شده است. در فصل اول از قسمت دوم، اسامی حکام قبل از اسلام، در قسمت دوم، نام حاکمان پس از ظهور اسلام بر حسب قرن ها و به ترتیب ظهور، و در قسمت سوم، نام ظالمان، خوارج و پیامبران دروغین آورده شده است. بخش اول از بخش دوم که به دو بخش تقسیم شده است شامل سه فصل است. فصل اول به وضعیت زمین و اقلیم اختصاص دارد که در آن اندازه گیری لیگ ها، مایل ها و ... ذکر شد. فصل دوم قبایل مختلف و قبایل عرب را در بر می گیرد. فصل سوم احکام اسم، کنیه، نقش، نسب و فیات (نکرولوژی) را در بر می گیرد. در قسمت دوم، شهرهای ذکر شده در اول و افراد مهم ساکن در آنها به ترتیب حروف الفبا ذکر شده است. علاوه بر این ترتیب زمانی، نام شهرهای مورد علاقه مردم، مردان بزرگ و زنان نامدار، غیر از پیامبران و فرمانروایان ذکر شده در فصل اول نیز وجود دارد. کاتب چلبی در ابتدای فصل سوم اطلاعاتی در مورد دوره های زمانی مانند دهر، کرن، قرن، سال، ماه، هفته، روز و ساعت و سپس ترکی، کیبتی، مولانا و غیره آورده و به ترتیب تاریخ، تقویم فارسی و سلالی و وقایع از آغاز هجری تا تاریخ حق التحریر اثر را ذکر می کند. در میان صفحات 197a-250b که به تاریخ امپراتوری عثمانی اختصاص دارد، وقایعی که از تأسیس تا سال 1051 (1641) روی داده است ذکر شده است. IV. تا زمان محمد (1648-1687) سلاطین، وزیران اعظم، شیخالاسلام، قزاکر، قضات استانبول و وزیران دیگر، بیلربیها و غیره وجود داشتند. نام دولتمردان بلندپایه ذکر شده است. همچنین برخی از رونوشتهای سند با تاریخهای شعری برای رویدادهای مهم و برخی رویدادهای مهم به عنوان حاشیه به این بخش اضافه شده است. به دنبال آن «tetimme» که حاوی اطلاعات مفیدی است، آمده و در پایان نامه، اطلاعاتی درباره نشانه های آخرالزمان و زندگی پس از مرگ گنجانده شده است (Özcan, 1995: 542-544؛ Çelebi, 2009, URL 1). منبع اصلي فزلكتوتوتوريح، چنان كه مؤلف آن بيان كرده، كتابي است كه جناب مصطفي افندي نوشته است. عربیکل-آیلموز-ظاهر است. کاتب چلبی که عموماً این اثر را خلاصه میکند و گاه کلمه به کلمه نقل میکند، نام منابع دیگری را که هم در متن و هم در حاشیه صفحات استفاده کرده است، حاشیهنویسی میکند. مؤلف از سنابی به ویژه در قسمت مربوط به تاریخ عثمانی خارج شده، اما در مواقع لزوم به او نیز در میان منابع دیگر اشاره کرده است. اثر کاتب چلبی توسط سلطان وقت چهارم نوشته شده است. معلوم است که او به توصیه شیخ الاسلام ذکریّه یحیی افندی مبنی بر پاکسازی آن برای ارائه به محمد عمل نکرده است. تنها نسخه باقی مانده از این اثر که با خط مؤلف در سال 1052 (1642) نوشته شده است، به صورت پیش نویس در کتابخانه دولتی بیازیت موجود است (چلهبی، شماره 10318). Fezleketü't-Tevârîh عموماً از سال 1000/1591-1592 به موازات فزلکه ترکی بوده است (Özcan 1995: 542-544؛ Kütükoğlu 1974: 4-5). اگر چه Fezleketü't-Tevârîh یک منبع تاریخی عمومی است، اما از نظر حاوی معنا و ماهیت تاریخ، اطلاعاتی که مورخ باید بداند، و تلاش کتابشناسی مفصلی است، اثر بسیار مهمی است. در واقع این اثر که اطلاعاتی در مورد علوم کمکی که مورخ باید بداند مانند گاهشماری، قوم شناسی، تقویم، شرح حال، انساب، جغرافیای تاریخی ارائه می دهد، یک طرح کلی دایره المعارفی است. این واقعیت که نویسنده آثار بعدی خود را در زمینه تاریخ و جغرافیای تاریخی از این منظر نوشته است نیز از این نظر بسیار مهم است که نشان دهد این اثر چه نوع منبعی دارد (Özcan 1995: 542-544; Çelebi, nr. 10318). همانطور که مشاهده می شود، کتاب Fezleketü't-Tevârih یکی از کتاب های منبع قرن هفدهم است و اثر مهمی است که منبعی برای تحقیقات علمی امروزی است. برای بیوگرافی نویسنده رجوع کنید به "کاتیپ چلبی". فرهنگ نام های ادبیات ترکی.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Doç. Dr. FİDAN ÇERİKAN
Alfabesi
Arap
Yapısı
Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Aycibin, Zeynep (2007).Kâtib Çelebi Fezleke. Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
Gökyay, Orhan Şaik (1991).Kâtip Çelebi: Hayatı, Kişiliği ve Eserlerinden Seçmeler.Ankara: TTK Yay.
Kâtip Çelebi (2009).Fezleketü Akvali'l-Ahyar fi İlmi't-Tarih ve'l-Ahbar/ Fezleketü't-Tevarih.Ankara:TTK Yay.
Kâtib Çelebi.Fezleketü't-Tevârîh.Bayazıt Devlet Ktp. 10318.
Kâtib Çelebi.Fezleke. Nuruosmaniye Ktp. 3153. vr. 1a.
Komisyon (1987). "Kâtip Çelebi".Büyük Türk Klasikleri.C. 5. İstanbul: Ötüken Yay. 372.
Kütükoğlu, Çelebi (1974).Kâtip Çelebi “Fezleke”sinin Kaynakları. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. 4-5, 11, 12.
Lokmacı,Süleyman (2017). "Osmanlı Tarih Yazıcılığında Gazavatnameler ve Ebubekir b. Abdullah’ın Şark Seferleri İsimli Gazavatnamesi".Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi ,21(2): 665-677.
Özcan, Abdulkadir (1995). "Fezleketü't-Tevârîh".İslâm Ansiklopedisi. C. 12. İstanbul: TDV Yay. 542-544.
(URL 1)https://www.turkedebiyati.org/katip_celebi.html.
Atıf Bilgileri
ÇERİKAN, FİDAN. "FEZLEKETÜ'T-TEVÂRÎH (KÂTİB ÇELEBİ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/fezleketu-t-tevarih-katib-celebi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
