نویسنده
علی جهرمان، سامی حیدری، معصوم جهرمنبر
موضوع
ادبیات عرب، مکاتبات، نامه، ادبیات فارسی، شعر
نوع
كتاب
زبان
فارسی
دیجیتال
بله
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
کتابخانه سلطنتی دانمارک
شناسه دارایی کتابخانه
ISSN: 2008-6512, EISSN: 2821-1006, DOI: 10.22103/jcl.2020.2538
شماره ثبت
cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_e2bcf91ebdd94b078d7b3096b37da52c
محل کتابخانه
دایرکتوری DOAJ از مجلات دسترسی آزاد
یادداشتها
1. مقدمه ادبیات عرب در عصر ممالیک-عثمانی، انواع شعرهای جدیدی را دید که حروف آنها (به عنوان کوچکترین واحد زبانی) نقش مهمی در تولید آنها داشت. برخی از این قالبها و قالبهای جدید عبارتند از: گاهنگاری، معماها و پازلهای منظوم، شعر هندسی، شعر نقطهدار یا بدون نقطه، محبوک الطارافن، نثر منظوم تاتریز، تشجیر (شعر درختی) تخمیس، تشریفات، حُوَتابدیت و... تعامل این دو نویسنده عرب و فارسی و تأثیر ادبیات عرب بر فنون بلاغی زبان فارسی واقعیتی انکارناپذیر است. از این رو، پژوهش حاضر بر پنج مورد مهم: گاه نگاری، تاتریز، شعر هندسی، شعر با حروف نقطه چین یا بدون نقطه و اشعار موافق بافتنی برای بررسی گونه های مذکور در ادبیات عرب تمرکز کرده است و همچنین به دنبال یافتن گونه های مذکور در ادبیات فارسی است تا در صورت مشترک بودن، تفاوت ها و شباهت های آنها را در این دو ادبیات بیابد. 2. روش شناسی این پژوهش به روش کتابخانه ای و بر اساس روش توصیفی و مقایسه ای انجام شده است. از این رو، موضوعات پژوهش در هر دو ادبیات به صورت جداگانه مورد مطالعه قرار گرفتند و پس از یافتن نمونههای مشابه در زبان فارسی، با نمونههای عربی برای استنباط تفاوتها و شباهتهای آنها تطبیق داده شد. و پس از یافتن نمونههای مشابه در فارسی، با نمونههای عربی تطبیق داده شد تا تفاوتها و شباهتهای آنها مشخص شود. 3. بحث یکی از انواع شعر که حروف آن نقش اساسی در تولید دارد، گاه نگاری است. به این ترتیب حروف به عنوان عدد به کار می روند، هر حرف دارای عدد خاصی است و شاعر از طریق بیت شعر داستان وقوع را با حروف بیان می کند. از یک کلمه یا عبارت مناسب استفاده می کند که تعداد حروف تشکیل دهنده تاریخ را جمع می کند. اگرچه قبل از دوره ممالیک، گاهنگاری در ادبیات عرب رایج بود. اما در این دوره به طور جدی مورد توجه قرار گرفت. این نوع شعر در ادبیات فارسی نیز متاثر از ادبیات عرب رواج دارد و کارکردی مشابه دارد و قدمت این فن در فارسی به قرن پنجم می رسد اما از اواسط نیمه اول قرن هشتم به اوج خود می رسد. شعر هندسی نوع دیگری است که در آن حروف قابلیت نواختن به شکل هندسی خاصی مانند دایره، مثلث، مربع، مستطیل و لوزی را دارند. با در نظر گرفتن اشعاری که به اشکال هندسی مانند دایره و مربع در ابیات فارسی سروده شده اند، می توان تشخیص داد که اساس این گونه اشعار بر کلمه است نه بر حرف. شعر با حروف نقطه چین یا بدون نقطه به کمک حروف نقطهدار و غیر نقطهدار ساخته میشود. بنابراین، اگر تمام کلمات آن نقطهدار باشد، شعر، شعر نقطهدار (معجم) و اگر کلمات آن بینقطه باشد، شعر بدون نقطه (محمل) است و اگر حرف نقطهدار باشد و دیگری بینقطه، شعر رقت تشکیل میشود. همانند زبان عربی، شیوه های هنری در صنعت شعر فارسی نیز رایج بوده است. واژه «تاتریز» در اصطلاح شعری به معنای آراستن و رنگ آمیزی لباس با نخ رنگین، نوعی شعر است که شاعر حروف اولیه ابیات را به گونه ای تنظیم کرده است که نامی مشخص داشته باشد. شگردی را که شاعر پارسیگویان برای ساختن شعری مانند شعر منظوم عربی به کار میبرد، فن تکخوانی نامیده میشود. به گونهای که نویسنده یا شاعر در شعر نوشتاری یا خواندنی خود، چنین حروف یا کلماتی را درج میکند، واژه یا اصطلاحی مستقل (اعم از نثر یا شعر) با جدا کردن آنها از نوشته یا شعر ایجاد میشود. محبوک الطارفن اصطلاحی است که در آن تمام ابیات یا یک قطعه شعر با یک حرف شروع و پایان می یابد یا هر بیت با یکی از حروف معجم شروع می شود. اما بررسی کتب بلاغی فارسی نشان می دهد که این گونه شعر در این ادبیات کاربرد ندارد. شاید مهمترین دلیل محدودیت آن در حوزه واژگان باشد، چنانکه در مثال عربی دیده می شود، این نوع شعر مستلزم تعداد زیادی واژگان است تا واژه های مورد نظر شاعر را آن طور که می خواهد انتخاب کند. همانطور که محمد بن عمر الرضویانی با مطالعه لیپوگرام به این مشکل اشاره کرده و گفته است: «در عربی بیشتر از فارسی پذیرفته شده است، زیرا در فارسی حروف کم است و همچنین کلمات و اصطلاحات». (الردویانی، 1362: 108). حروف بهعنوان کوچکترین واحد زبانی در تولید گونههای شعری از جمله استفاده از گاهنگاری، شعر هندسی، تشتیر و... مؤثر است. برخی از آنها که به زبان عربی تألیف شدهاند در زبان فارسی نیز رواج دارند مانند شعر هندسی و شعر هندسی. اما در شعر هندسی در این دو ادبیات تفاوتهایی وجود دارد. یعنی اساس چنین شعری در ادبیات عرب حرف است و بسیار متنوع است اما در فارسی این کلمه است که اساس چنین شعری را تشکیل می دهد. و فقط به صورت گرد و مربع ظاهر می شود. برخی از گونههای شاعرانه در این زبان کاربرد متفاوتی یافتهاند، همانطور که در آکروستیک دیدیم. و برخی از آنها به دلیل ویژگی های اشتقاقی و توانایی ساختن کلمات متعدد از یک ریشه، تنها در زبان عربی به کار می روند (مانند شکیب، 1384: 162-149).
Görüntüle
ادبیات تطبیقی, 2020-02, Vol.11 (21), p.155-178
