مقایسه اندیشه های مقاومت و پایداری در شعر خلیل متران و شفیعی کدکنی

Name: مقایسه اندیشه های مقاومت و پایداری در شعر خلیل متران و شفیعی کدکنی
Author: شکوه فورجانی زاده

عنوان	مقایسه اندیشه های مقاومت و پایداری در شعر خلیل متران و شفیعی کدکنی
نویسنده	شکوه فورجانی زاده
موضوع	ادبیات تطبیقی، ادبیات اعتراضی
نوع	كتاب
زبان	فارسی
دیجیتال	بله
نسخه خطی	خیر
کتابخانه:	کتابخانه سلطنتی دانمارک
شناسه دارایی کتابخانه	ISSN: 2008-6512, EISSN: 2821-1006, DOI: 10.22103/jcl.2021.13073.2756
شماره ثبت	cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_e9c6d9146ed64a29a348b0505bdfafe0
محل کتابخانه	دایرکتوری DOAJ از مجلات دسترسی آزاد
یادداشت‌ها	1. مقدمه شعر مقاومت و استقامت بیان مشکلات اجتماعی و به کار بردن انسان سازی در ادبیات است. هدف آن تبیین شرایط نامطلوب از نظر مشکلات و ناهنجاری های اجتماعی و سیاسی است. خلیل متران و شفیعی کدکنی دو شاعر نامدار معاصر عرب و پارسی هستند که شعرشان با مفاهیم قابل توجه و ارزشمند مقاومت و اعتراض آغشته است. در این پژوهش تلاش شده است تا با مقایسه اندیشه‌های مقاومت و ماندگاری در شعر این دو شاعر، شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها مشخص شود و مشخص شود که شرایط یکسان در دو حوزه جغرافیایی چگونه به وحدت فکری این دو شاعر کمک کرده است. نتایج تحلیل نشان داد که خلیل مطران با توجه به همین تفکرات سیاسی، خلاقیت خود را در پیوند روایات تاریخی با شرایط معاصر از خود نشان داده و شفیعی کدکنی در ادبیات مقاومت و پایداری موفق به ایجاد و استفاده از نمادگرایی شده است. 2. روش شناسي در اين پژوهش از روش تطبيقي- توصيفي براي مقايسه خطوط انديشه دو شاعر استفاده شده است. داده ها از کتاب اشعار خلیل مطران و کتاب آینه ای برای صداها اثر شفیعی کدکنی گردآوری شده است. برای این منظور از روش نمونه گیری تصادفی استفاده شد. برای درک بهتر شعر این دو شاعر از روش تطبیقی استفاده شده است. این پژوهش با هدف تعیین شباهت‌ها، تفاوت‌ها، شیوه‌های بیان و نگرش این دو شاعر در دو دوره زمانی متفاوت و با زبان‌های متفاوت اما با اندیشه‌ای یکسان از مبارزه با استبداد انجام شد. 3. بحث فقدان آزادی بیان دغدغه های انسانی، خلیل متران و شفیعی کدکنی را بر آن داشت تا از زبان شعر برای ترسیم ظلم حاکم بر جوامع ایران و مصر استفاده کنند. اوضاع آشفته اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه ایران و جوامع عربی و آشنایی با ادبیات غرب از مهم ترین مضامین رایج در ادبیات اعتراضی در میان شاعران فارسی و عرب است. خلیل ماتران از پیروان رمانتیسم بود، اما با توجه به دغدغه‌های اجتماعی و انسانی و بیان اندیشه آزادی، گرایشی به شعر روایی اعتراضی داشت. او از مبارزان آزادی بود که تحت دیکتاتوری عبدالحمید در لبنان زندگی می کرد و در این مدت درگیری هایی بین فرقه های مختلف وجود داشت. او از رویدادهای مهم اواخر قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم در کشورهای عربی آگاهی کامل داشت (حسین منصور، 1356، ص 27). او از نخستین شاعران معاصری بود که ادبیات داستانی و حماسی را با شکوه وارد ادبیات و شعر عرب کرد. او در بسیاری از داستان هایش موفق شد مسائل مادی و معنوی را به هم پیوند دهد و روش خود را بر اساس مقتضیات یک داستان اقتباس کند. او یک مبارز آزادیخواه بود که با استبداد و تسلیم و غفلت و عقب ماندگی مبارزه کرد. شفیعی کدکنی شاعر بزرگ ایرانی پس از انقلاب مشروطه بود. شعر او عمدتاً به مسائل اجتماعی می پرداخت. فضای سیاسی سرکوبگرانه در آن زمان، شفیعی کدکنی را بر آن داشت تا در اشعارش از نمادگرایی برای ترسیم مسائل اجتماعی استفاده کند. ماموریت اصلی او گسترش آگاهی در جامعه بود. او خود را موظف کرد تا در شعرش وقایع اجتماعی، بی عدالتی ها و صدای مبارزان آزادی و کشتار آنها را بازنمایی کند. نقوش اصلی او شامل مبارزه برای آزادی، مبارزه برای آزادی کشور، روشنگری، سوگواری درگذشت قربانیان و انتقاد اجتماعی است. ذهن پربار او با تمرکز بر مسائل اجتماعی افکار انسان را به گونه ای متفاوت منعکس می کرد و چنین بازتابی نقد اجتماعی او بود. زندگی در دیکتاتوری و دغدغه های انسانی باعث شده شاعران به بیان اندیشه های آزادی خواهانه بپردازند. خلیل ماتران با استبداد، تسلیم، غفلت و عقب ماندگی مبارزه کرد و در آگاهی سیاسی مردمش نقش اساسی داشت. شفیعی کدکنی نیز در دوره خود به بی عدالتی و ظلم و سرکوب واقف بود و با غیور رنج مردم را نمایندگی می کرد. تشابهات در نقوش این دو شاعر عبارتند از تشویق به مبارزه، مقاومت و پایداری، دعوت به آگاهی، بزرگداشت مبارزان، محکومیت جهل و ناآگاهی، تعالی آزادی و امید به پیروزی بر استبداد. خلیل متران در مرثیه های تاریخی و سیاسی خود به طور غیرمستقیم صحبت می کند و از عناصر تاریخی و ملی کشورهای دیگر نیز استفاده می کند. او در مصر زندگی می کرد و از دید عثمانی ها و حاکمان و جاسوسان آنها پنهان بود. او با استفاده از ابزارهای تاریخی و با اشاره به خسرو انوشیروان، مصائب آزادیخواهان ناشی از دیکتاتوری سلطان عبدالحمید را بازنمایی کرد. از این رو، مرثیه ای به نام «قتل بزرگمهر» نوشت تا بیان کند که چگونه این پادشاه ایرانی با اقتدار مطلق حکومت می کرد و چگونه چنین شیوه حکومتی او را به سوی ظلم و بی عدالتی سوق داد (زیف، 1707، ص 130). شفیعی کدکنی با استفاده از نمادهای مثبت و منفی و به تصویر کشیدن مظلومان و ستمگرانی چون قوم تاتار، چنگیزخان، سیاوش و بیژن، بر ضرورت مقاومت و ایستادگی تاکید کرد. خلیل متران شاعری آزادی خواه بود. او استبداد، ظلم و امپریالیسم را تحقیر می کرد. او کاملاً از تاریخ آگاه بود. او شکست آلمان ها را در مرثیه «نبرد ایانا» به بهترین شکل به تصویر کشید. او با به تصویر کشیدن عذاب آلمانی ها به وضعیت هموطنان خود که توسط عثمانی ها تحت ظلم و ستم بودند اشاره کرد (زیف، 1707، ص 129). سکوت در برابر ظلم نیز در شعر شفیعی کدکنی به شکل های مختلف به تصویر کشیده شده است. او از شرایط آشفته جامعه خود انتقاد می کرد که چرا مردم به دلیل ظلم بر جامعه نسبت به یکدیگر بی تفاوت هستند و نسبت به یکدیگر احساس همدلی نمی کنند. خلیل ماتران معتقد بود که هم افزایی و همدلی مردم که ناشی از بیداری آنها به سوی استبداد است، به سرانجام مطلوب می انجامد. وی برای اثبات این مدعا به سال 1870 اشاره کرد و در آن سال آلمانی ها برای عزت خود ایستادند. شفیعی کدکنی پس از دعوت به بیداری جامعه و دور شدن از سکوت، به مبارزانی اشاره کرد که تسلیم ظلم نشدند، اندیشه های روشنگرانه داشتند، برای آرمان های خود جنگیدند و ترسی از حوادث پیش رو نداشتند. خلیل متران تحقیر مردم را ناشی از جهل دانست که بسیار دردناک بود. وی خواستار بیداری، عدالت خواهی و آگاهی ملی و قومی شد و ظلم و ستم را محکوم کرد. او با نقل تاریخ انوشیروان را به بیداری دعوت کرد. شفیعی کدکنی از افراد بی تفاوت و غافل انتقاد کرد که هیچ مسئولیتی بر عهده نمی گیرند و در جهل و غفلت خود به دنبال آرامشی نادرست هستند. او سکوت و سرکوبی را توصیف کرد که در آن مردم به جای بیداری و قیام، غفلت را انتخاب می کنند. رژیم استبدادی عبدالحمید در سال 1908 سقوط کرد. سپس خلیل مطران با نوشتن مرثیه «درود آزادی» فریادهای عمیقی سر داد. در شعر او آزادی با نمادهایی مانند باران، بهار، باغ و رعد و برق نشان داده شده است. در نگرش آرمانی شفیعی کدکنی، هیچ نیرویی نمی تواند آزادی را که می توان آزادانه در همه جا برقرار کرد، منع کرد. خلیل متران در هیچ یک از اشعار خود به صراحت خواهان قیام علیه ستمگران نبوده است. او فقط تمایل داشت پیام های خود را به طور ضمنی و پنهان منتقل کند. شفیعی کدکنی با وجود ظلم و ستم امید به آزادی و پیروزی را از دست نداد. و با وجود سرکوب، همچنان اشعار آزادی سرود و امید خود را برای پیروزی بر ستمگران از دست نداد. 4. نتیجه گیری در تحلیل تطبیقی دو شاعر مورد بررسی، مشخص شد که آنها تحت تأثیر شرایط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی یکسان بوده و به وظیفه شعری خود عمل کرده اند. کمک خلیل ماتران نوشتن مرثیه هایی بود که با فریادهای خشم و اعتراض آغشته بودند. با استفاده از کنایه ها، چشم انداز تکرار جهل و غفلت مردم را نشان داد. لذا خواستار بیداری و عدالت و آگاهی ملی شد. ویژگی اصلی شعر شفیعی کدکنی استفاده از نمادگرایی است. شعر او عاری از محتوای شعاری و سیاسی است و استفاده هنرمندانه از عناصر طبیعی، شعر آن را هنرمندانه و قابل تفسیر می کند. نتایج تحلیل تطبیقی اشعار اعتراضی خلیل متران و شفیعی کدکنی نشان داد که این دو شاعر تحت تأثیر ادبیات اروپا نقشی مشابه در بیداری مردم و مبارزه با استبداد داشته اند و فضای سرکوبگرانه دو جامعه و نبود آزادی بیان، احساس مسئولیت و به کارگیری نمادگرایی اجتماعی و انسانی موجب شده است تا آنها از نمادگرایی اجتماعی و انسانی استفاده کنند. هر دو شاعر با زبانی ضمنی و مضامین و مضامین مشابه به نقد استبداد پرداختند و رسالت هنری خود را به نحوی مناسب برای مخاطبان انجام دادند. خلیل متران از روایات تاریخی کشورهای دیگر و کنایه ها برای ابراز اعتراض به استبداد استفاده کرد. و شفیعی کدکنی با استفاده از ابزارهای ادبی مانند قیاس، نمادگرایی و استعاره تحت تأثیر عناصر طبیعی موفق به سرودن شعر اعتراضی روایی شد. در مجموع، آنها شاعرانی متعهد بودند که در برابر حوادث سیاسی اجتماعی دوران خود سکوت نکردند و رسالت اجتماعی خود را با هنر خود انجام دادند.
Görüntüle	ادبیات تطبیقی, 2021-02, Vol.12 (23), p.257-280

مشاهده در منبع کتابخانه سلطنتی دانمارک کتابخانه سلطنتی دانمارک - موتور جستجوی نسخه های خطی عثمانی

کتابخانه سلطنتی دانمارک

مقایسه اندیشه های مقاومت و پایداری در شعر خلیل متران و شفیعی کدکنی

نویسنده شکوه فورجانی زاده

موضوع ادبیات تطبیقی، ادبیات اعتراضی

نوع كتاب

زبان فارسی

دیجیتال بله

نسخه خطی خیر

کتابخانه کتابخانه سلطنتی دانمارک

شناسه دارایی کتابخانه ISSN: 2008-6512, EISSN: 2821-1006, DOI: 10.22103/jcl.2021.13073.2756

شماره ثبت cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_e9c6d9146ed64a29a348b0505bdfafe0

محل کتابخانه دایرکتوری DOAJ از مجلات دسترسی آزاد

یادداشت‌ها 1. مقدمه شعر مقاومت و استقامت بیان مشکلات اجتماعی و به کار بردن انسان سازی در ادبیات است. هدف آن تبیین شرایط نامطلوب از نظر مشکلات و ناهنجاری های اجتماعی و سیاسی است. خلیل متران و شفیعی کدکنی دو شاعر نامدار معاصر عرب و پارسی هستند که شعرشان با مفاهیم قابل توجه و ارزشمند مقاومت و اعتراض آغشته است. در این پژوهش تلاش شده است تا با مقایسه اندیشه‌های مقاومت و ماندگاری در شعر این دو شاعر، شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها مشخص شود و مشخص شود که شرایط یکسان در دو حوزه جغرافیایی چگونه به وحدت فکری این دو شاعر کمک کرده است. نتایج تحلیل نشان داد که خلیل مطران با توجه به همین تفکرات سیاسی، خلاقیت خود را در پیوند روایات تاریخی با شرایط معاصر از خود نشان داده و شفیعی کدکنی در ادبیات مقاومت و پایداری موفق به ایجاد و استفاده از نمادگرایی شده است. 2. روش شناسي در اين پژوهش از روش تطبيقي- توصيفي براي مقايسه خطوط انديشه دو شاعر استفاده شده است. داده ها از کتاب اشعار خلیل مطران و کتاب آینه ای برای صداها اثر شفیعی کدکنی گردآوری شده است. برای این منظور از روش نمونه گیری تصادفی استفاده شد. برای درک بهتر شعر این دو شاعر از روش تطبیقی استفاده شده است. این پژوهش با هدف تعیین شباهت‌ها، تفاوت‌ها، شیوه‌های بیان و نگرش این دو شاعر در دو دوره زمانی متفاوت و با زبان‌های متفاوت اما با اندیشه‌ای یکسان از مبارزه با استبداد انجام شد. 3. بحث فقدان آزادی بیان دغدغه های انسانی، خلیل متران و شفیعی کدکنی را بر آن داشت تا از زبان شعر برای ترسیم ظلم حاکم بر جوامع ایران و مصر استفاده کنند. اوضاع آشفته اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه ایران و جوامع عربی و آشنایی با ادبیات غرب از مهم ترین مضامین رایج در ادبیات اعتراضی در میان شاعران فارسی و عرب است. خلیل ماتران از پیروان رمانتیسم بود، اما با توجه به دغدغه‌های اجتماعی و انسانی و بیان اندیشه آزادی، گرایشی به شعر روایی اعتراضی داشت. او از مبارزان آزادی بود که تحت دیکتاتوری عبدالحمید در لبنان زندگی می کرد و در این مدت درگیری هایی بین فرقه های مختلف وجود داشت. او از رویدادهای مهم اواخر قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم در کشورهای عربی آگاهی کامل داشت (حسین منصور، 1356، ص 27). او از نخستین شاعران معاصری بود که ادبیات داستانی و حماسی را با شکوه وارد ادبیات و شعر عرب کرد. او در بسیاری از داستان هایش موفق شد مسائل مادی و معنوی را به هم پیوند دهد و روش خود را بر اساس مقتضیات یک داستان اقتباس کند. او یک مبارز آزادیخواه بود که با استبداد و تسلیم و غفلت و عقب ماندگی مبارزه کرد. شفیعی کدکنی شاعر بزرگ ایرانی پس از انقلاب مشروطه بود. شعر او عمدتاً به مسائل اجتماعی می پرداخت. فضای سیاسی سرکوبگرانه در آن زمان، شفیعی کدکنی را بر آن داشت تا در اشعارش از نمادگرایی برای ترسیم مسائل اجتماعی استفاده کند. ماموریت اصلی او گسترش آگاهی در جامعه بود. او خود را موظف کرد تا در شعرش وقایع اجتماعی، بی عدالتی ها و صدای مبارزان آزادی و کشتار آنها را بازنمایی کند. نقوش اصلی او شامل مبارزه برای آزادی، مبارزه برای آزادی کشور، روشنگری، سوگواری درگذشت قربانیان و انتقاد اجتماعی است. ذهن پربار او با تمرکز بر مسائل اجتماعی افکار انسان را به گونه ای متفاوت منعکس می کرد و چنین بازتابی نقد اجتماعی او بود. زندگی در دیکتاتوری و دغدغه های انسانی باعث شده شاعران به بیان اندیشه های آزادی خواهانه بپردازند. خلیل ماتران با استبداد، تسلیم، غفلت و عقب ماندگی مبارزه کرد و در آگاهی سیاسی مردمش نقش اساسی داشت. شفیعی کدکنی نیز در دوره خود به بی عدالتی و ظلم و سرکوب واقف بود و با غیور رنج مردم را نمایندگی می کرد. تشابهات در نقوش این دو شاعر عبارتند از تشویق به مبارزه، مقاومت و پایداری، دعوت به آگاهی، بزرگداشت مبارزان، محکومیت جهل و ناآگاهی، تعالی آزادی و امید به پیروزی بر استبداد. خلیل متران در مرثیه های تاریخی و سیاسی خود به طور غیرمستقیم صحبت می کند و از عناصر تاریخی و ملی کشورهای دیگر نیز استفاده می کند. او در مصر زندگی می کرد و از دید عثمانی ها و حاکمان و جاسوسان آنها پنهان بود. او با استفاده از ابزارهای تاریخی و با اشاره به خسرو انوشیروان، مصائب آزادیخواهان ناشی از دیکتاتوری سلطان عبدالحمید را بازنمایی کرد. از این رو، مرثیه ای به نام «قتل بزرگمهر» نوشت تا بیان کند که چگونه این پادشاه ایرانی با اقتدار مطلق حکومت می کرد و چگونه چنین شیوه حکومتی او را به سوی ظلم و بی عدالتی سوق داد (زیف، 1707، ص 130). شفیعی کدکنی با استفاده از نمادهای مثبت و منفی و به تصویر کشیدن مظلومان و ستمگرانی چون قوم تاتار، چنگیزخان، سیاوش و بیژن، بر ضرورت مقاومت و ایستادگی تاکید کرد. خلیل متران شاعری آزادی خواه بود. او استبداد، ظلم و امپریالیسم را تحقیر می کرد. او کاملاً از تاریخ آگاه بود. او شکست آلمان ها را در مرثیه «نبرد ایانا» به بهترین شکل به تصویر کشید. او با به تصویر کشیدن عذاب آلمانی ها به وضعیت هموطنان خود که توسط عثمانی ها تحت ظلم و ستم بودند اشاره کرد (زیف، 1707، ص 129). سکوت در برابر ظلم نیز در شعر شفیعی کدکنی به شکل های مختلف به تصویر کشیده شده است. او از شرایط آشفته جامعه خود انتقاد می کرد که چرا مردم به دلیل ظلم بر جامعه نسبت به یکدیگر بی تفاوت هستند و نسبت به یکدیگر احساس همدلی نمی کنند. خلیل ماتران معتقد بود که هم افزایی و همدلی مردم که ناشی از بیداری آنها به سوی استبداد است، به سرانجام مطلوب می انجامد. وی برای اثبات این مدعا به سال 1870 اشاره کرد و در آن سال آلمانی ها برای عزت خود ایستادند. شفیعی کدکنی پس از دعوت به بیداری جامعه و دور شدن از سکوت، به مبارزانی اشاره کرد که تسلیم ظلم نشدند، اندیشه های روشنگرانه داشتند، برای آرمان های خود جنگیدند و ترسی از حوادث پیش رو نداشتند. خلیل متران تحقیر مردم را ناشی از جهل دانست که بسیار دردناک بود. وی خواستار بیداری، عدالت خواهی و آگاهی ملی و قومی شد و ظلم و ستم را محکوم کرد. او با نقل تاریخ انوشیروان را به بیداری دعوت کرد. شفیعی کدکنی از افراد بی تفاوت و غافل انتقاد کرد که هیچ مسئولیتی بر عهده نمی گیرند و در جهل و غفلت خود به دنبال آرامشی نادرست هستند. او سکوت و سرکوبی را توصیف کرد که در آن مردم به جای بیداری و قیام، غفلت را انتخاب می کنند. رژیم استبدادی عبدالحمید در سال 1908 سقوط کرد. سپس خلیل مطران با نوشتن مرثیه «درود آزادی» فریادهای عمیقی سر داد. در شعر او آزادی با نمادهایی مانند باران، بهار، باغ و رعد و برق نشان داده شده است. در نگرش آرمانی شفیعی کدکنی، هیچ نیرویی نمی تواند آزادی را که می توان آزادانه در همه جا برقرار کرد، منع کرد. خلیل متران در هیچ یک از اشعار خود به صراحت خواهان قیام علیه ستمگران نبوده است. او فقط تمایل داشت پیام های خود را به طور ضمنی و پنهان منتقل کند. شفیعی کدکنی با وجود ظلم و ستم امید به آزادی و پیروزی را از دست نداد. و با وجود سرکوب، همچنان اشعار آزادی سرود و امید خود را برای پیروزی بر ستمگران از دست نداد. 4. نتیجه گیری در تحلیل تطبیقی دو شاعر مورد بررسی، مشخص شد که آنها تحت تأثیر شرایط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی یکسان بوده و به وظیفه شعری خود عمل کرده اند. کمک خلیل ماتران نوشتن مرثیه هایی بود که با فریادهای خشم و اعتراض آغشته بودند. با استفاده از کنایه ها، چشم انداز تکرار جهل و غفلت مردم را نشان داد. لذا خواستار بیداری و عدالت و آگاهی ملی شد. ویژگی اصلی شعر شفیعی کدکنی استفاده از نمادگرایی است. شعر او عاری از محتوای شعاری و سیاسی است و استفاده هنرمندانه از عناصر طبیعی، شعر آن را هنرمندانه و قابل تفسیر می کند. نتایج تحلیل تطبیقی اشعار اعتراضی خلیل متران و شفیعی کدکنی نشان داد که این دو شاعر تحت تأثیر ادبیات اروپا نقشی مشابه در بیداری مردم و مبارزه با استبداد داشته اند و فضای سرکوبگرانه دو جامعه و نبود آزادی بیان، احساس مسئولیت و به کارگیری نمادگرایی اجتماعی و انسانی موجب شده است تا آنها از نمادگرایی اجتماعی و انسانی استفاده کنند. هر دو شاعر با زبانی ضمنی و مضامین و مضامین مشابه به نقد استبداد پرداختند و رسالت هنری خود را به نحوی مناسب برای مخاطبان انجام دادند. خلیل متران از روایات تاریخی کشورهای دیگر و کنایه ها برای ابراز اعتراض به استبداد استفاده کرد. و شفیعی کدکنی با استفاده از ابزارهای ادبی مانند قیاس، نمادگرایی و استعاره تحت تأثیر عناصر طبیعی موفق به سرودن شعر اعتراضی روایی شد. در مجموع، آنها شاعرانی متعهد بودند که در برابر حوادث سیاسی اجتماعی دوران خود سکوت نکردند و رسالت اجتماعی خود را با هنر خود انجام دادند.

Görüntüle ادبیات تطبیقی, 2021-02, Vol.12 (23), p.257-280