نویسنده
بویداک، فاطما شیما
نوع
كتاب
زبان
ara,eng
دیجیتال
بله
نسخه خطی
بله
کتابخانه
کتابخانه سلطنتی دانمارک
شناسه دارایی کتابخانه
ISSN: 2757-6949, EISSN: 2757-6949, DOI: 10.14395/hid.880211
شماره ثبت
cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_fda9078096a24a38851fc4707f8ab754
محل کتابخانه
جستجوی آکادمیک EBSCOhost کامل شد
یادداشتها
انعکاس سبک صحافی سلجوقی در صحافی های عثمانی قرن پانزدهم (نمونه هایی از کتابخانه خطی چوروم حسن پاشا) چکیده صحافی نام عمومی جلد کتاب است که هم دارای ویژگی های محافظ است و هم با تزیینی که روی آن اعمال شده است، لذت زیبایی به چشم می دهد. با توجه به قطعات صحافی یافت شده در چوتچو، هنر صحافی ترکی باید از آسیای مرکزی آغاز شده باشد. این صحافی ها هم از نظر فنی و هم از نظر تزئینی، نمونه ای برای صحافی های ترکی تولید شده پس از آن است. ترکان سلجوقی که از آسیای مرکزی به آناتولی آمده بودند، این هنر را با خود آوردند و در اینجا توسعه دادند. صحافان آن دوره در این دوره صحافی های تزئینی زیادی تولید کردند و سبک صحافی سلجوقی را شکل دادند. این مدال عموماً به شکل دایره است و در نقطه مرکزی جلد قرار دارد. از نظر تزیینی، تزئین جلوه و پشت جلد به شکلی متفاوت، اصلیترین ویژگی است که صحافی سلجوقی را از سایر صحافیهای دوره متمایز میکند. ترجيح انواع تزئينات در تزئينات حاشيه نيز از ويژگيهاي متمايز سبك صحافي سلجوقي است. صحافی های سلجوقی از نظر متریال به کار رفته در داخل جلدها و نقش مایه به کار رفته نیز جلب توجه می کند. عموماً داخل روکش با چرم پوشیده شده است. در داخل جلد نقوش کامل هندسی و رومی وجود دارد. تأثیر سبک صحافی سلجوقی بر شاهزادگان آناتولی، به ویژه کارامانیان، با مطالعات مختلف مشخص شده است. این تأثیرات و تأملات در پیوندهای ترکی-اسلامی تا پایان قرن پانزدهم ادامه یافت. موضوع مقاله بندهای عثمانی قرن پانزدهمی است که این بازتاب ها را می توان در آن مشاهده کرد. کتابخانه خطی چوروم حسن پاشا که در این زمینه مورد مطالعه قرار نگرفته است به عنوان منطقه پژوهشی تعیین شده است. در نتیجه تحقیقات انجام شده در این کتابخانه، پنج نمونه از قرن پانزدهم شناسایی شد. اولین نمونه صحافی اثر به شماره موجودی 3374 به تاریخ نسخه برداری 839/1435 می باشد. این صحافی نمایانگر سبک صحافی سلجوقی از نظر تزئین حاشیه دو ردیفه، فرم مدالیون و تکنیک تزئین با میخ است. نمونه دوم صحافی نسخه خطی به شماره فهرست 4064 و به تاریخ 850/1445 است. مهر وقف سید احمد فیضی مفتی چوروم در صفحات مختلف این اثر موجود است. صحافی نسخ خطی تأثیر سلجوقیان را با طرح های مختلف مدال در جلد جلو و پشت آن نشان می دهد. علاوه بر این، نوع تزئین قطعه گوشه نیز بازتابی از همین سبک است. سومین نمونه صحافی نسخه خطی 842/1438 به شماره فهرست 4117 است. این صحافی یکی از نمونه های مهمی است که در یک جلد شیوه صحافی سلجوقی و روی جلد دیگر شیوه صحافی اوایل دوره عثمانی در یک جلد گرد آمده است. نمونه چهارم صحافی نسخه خطی به شماره فهرست 4115 است که در ماه محرم 885/1479 به پایان رسیده است. مدال این پابند به شکل بیضی نوک تیز باریک است. این صحافی نمایانگر سبک سلجوقی به ویژه از نظر تزیینات حاشیه و تکنیک است. نمونه پنجم صحافی نسخه خطی به شماره موجودی 4933 است. در نسخه خطی، مهر وقف مورخ 1201 (1786) به نام سلیمان فیضی و سند مالکیت نوشته شده محمد بن وجود دارد. احمد الشافعی 934 (1527). صحافی نسخه خطی با نقوش سلجوقی با تکنیک رنگرزی با جوهر طلا تزئین شده است. تزئینات حاشیه نیز نوعی است که در کارنامه تزئینات سلجوقی خودنمایی می کند. در مقاله ما مشخص شد که سبک صحافی سلجوقی تا حدودی بعد از قرن پانزدهم همچنان تأثیر خود را نشان می دهد. دو صحافی (4768، 4062) مربوط به قرن شانزدهم نیز در این کتابخانه موجود است. صحافی نسخه خطی نیز مانند 4117 دارای ویژگی تزیینات مختلف جلد جلو و پشت جلد است که بارزترین ویژگی صحافی سلجوقی است. در نتیجه مشخص شد که صحافی موضوع مقاله از نظر انواع تزئینات و فنون تولید با صحافی های سلجوقی منطبق است و بازتاب این سبک را در خود دارد. بازتاب ها نیز با نمونه های مشابه از قرن 15 مقایسه شده است. بر این اساس؛ قرن پانزدهم دوره ای است که در آن دولت سلجوقی تداوم خود را از نظر هنر الزام آور ادامه داد، حتی اگر به معنای اداری نباشد. اثرات دوره قبلی که در هر شاخه از هنر قابل مشاهده است برای صحافان قرن پانزدهم که آثاری در آناتولی تولید می کردند نیز معتبر بود. Selçuklu Cilt Üslûbunun 15. Yüzyıl Osmanlı Ciltlerine Yansımaları (Çorum Hasan Paşa Yazma Eser Kütüphanesi Örnekleri) Öz Cilt, hem koruyuculuk vasfı olan hem de üzerine uygulan tezyinânstetla adıdır. Karahoço’da bulunan cilt parçalarına göre Türk cilt sanatı, Orta Asya’da başlamış olmalıdır. Bu cilt parçaları، kendinden sonra üretilen تورک ciltlerine gerek teknik gerekse tezyîni yönden örnek olmuştur. اورتا آسیا دان آنادولویا گلن سلچوکلو تورکلری، برابرلرینده بو صنعتی دا گتیرمیش و اونو بورادا ژلیشتیرمیشلردیر. Dönemin mücellitleri, bu süreç içerisinde çok sayıda tezyınâtlı cilt üretmiş ve Selçuklu cilt üslûbunu oluşturmuşlardır. Tezyîni açıdan bakıldığında ön ve arka kapağın farklı şekilde süslenmesi Selçuklu cildini diğer dönem ciltlerinden ayırt eden temel özelliktir. کنار بیزملرینده farklı türde bezemenin tercih edilmesi de yine Selçuklu cilt üslûbunun ayırt edici özelliklerindendir. سلچوکلو سیلتلری، کاپاک ایچلرینده کولانیلان مالزمه و اویگولانان موتیف باکیمیندان دا دیکته چکر. Genellikle kapak içleri deriyle kaplıdır. Deri üzerine tam zemin geometrik ve rûmî desenler işlenmiştir. سلچوکلو cilt üslûbunun Karamanoğulları başta olmak üzere Anadolu Beylikleri ciltlerine tesiri, çeşitli çalışmalarla tespit edilmiştir. Bu tesir ve yansımalar, 15. yüzyıl sonlarına kadar Türk İslâm ciltlerinde de devam etmiştir. Makalenin temasını da bu yansımaların görüldüğü 15. yüzyıl Osmanlı ciltleri oluşturmaktadır. آراشتیرما ساهاسی اولارک، شیمدیه کادار بو باکیمدان هرهنگی بیر چالیشمایا کونو اولمامیش چوروم حسن پاشا یازما ایسر کوتوفانسی بیلیرلنمیشتر. Burada yapılan araştırmalar neticesinde 15. yüzyıl tarihli beş örnek tespit edilmiştir. Örneklerin ilki, istinsâh tarihi 839/1435 olan 3374 envanter numaralı eserin cildidir. Bu cilt, çift sıra kenar bezemesi, şemse formu ve çivilerle uygulanan tezyınâtı bakımından Selçuklu cilt üslûbunu yansıtmaktadır. İkinci örnek, 850/1445 istinsâh tarihli 4064 envanter numaralı eserin cildidir. Bu eserin çeşitli varaklarında Çorum müftüsü Seyid Ahmed Feyzi’nin vakıf mührü yer almaktadır. Eserin cildi, ön ve arka kapağındaki farklı şemse tasarımlarıyla Selçuklu etkisini göstermektedir. Ayrıca köşebentlerin süsleme türü de yine aynı üslûbun yansımasıdır. Üçüncü örnek, 842/1438 istinsâh tarihli 4117 envanter numaralı eserin cildidir. بو سیلت، بیر کاپاقیندا سلچوکلو، دیغر کاپاقیندا عثمانلی ارکن دونم کیلت وسلوبونون تک ایسرده بیر آرایا گلدیغی اونملی اورنکلردندیر. دوردونچو اورنک، یازیمی 885/1479 ییلینین محرم آییندا تماملانمیش اولان 4115 اینوانتر نومارالی اسرین سیلدیدیر. Bu cilt، dar mekik formda şemseli olup özellikle kenar bezemeleri ve tekniği bakımından Selçuklu cilt üslûbunu yansıtmaktadır. Besinci örnek, 4933 envanter numaralı eserin cildidir. Eserde, Süleymân Feyzî adına 1201 (1786) tarihli vakıf mührü ve Muhammed b. Ahmed eş-Şâfiî 934 (1527) yazılı temellük kaydı yer almaktadır. Eserin cildi، zermürekkep boyama tekniği kullanılarak Selçuklu desenleriyle tezyîn edilmiştir. Kenar bezemesi de yine Selçuklu bezeme repertuvarında öne çıkan türdendir. مکالمیزده، سلچوکلو cilt üslûbunun 15. yüzyıldan sonra da etkisini kısmen göstermeye devam ettiği tespit edilmiştir. Bunu teyit eden 16. yüzyıl tarihli iki eser (4768, 4062) yine Hasan Paşa Yazma Eser Kütüphanesi’nde mevcuttur. Eserin cildi, tıpkı 4117 envanter numaralı örnek gibi, Selçuklu cildinin en tipik özelliği olan ön ve arka kapağın farklı türde tezyın edilmesi vasfını taşımaktadır. سونوچ اولارک، مکالیه کونو اولان چیلتلرین تزیینات تورلری و یاپیلیش تکنیکلری باکیمیندان سلچوکلو چیلتلری ایله اورتوشتوغو و بو وسلوبون یاسیمالارینی تاشیدیکلاری تسپیت ادیلمیشتر. Yansımalar aynı zamanda 15. yüzyıla ait benzer örneklerle de mukayese edilmiştir. بونا گوره; 15. yüzyıl, Selçuklu Devleti’nin idârî anlamda olmasa bile cilt sanatı açısından devamlılığını sürdürdüğü bir dönemdir. Her sanat dalında gözlemlenebilecek önceki dönem etkileri, Anadolu’da eser veren 15. yüzyıl mücellitleri için de geçerli olmuştur.
Görüntüle
Hitit İlahiyat Dergisi, 2021-06, Vol.20 (1), p.233-262
