پدیده سیاسی-اجتماعی تغییر تابعیت در استان گیلان در عصر قاجار
| عنوان | پدیده سیاسی-اجتماعی تغییر تابعیت در استان گیلان در عصر قاجار |
|---|---|
| نویسنده | مهدی عبادی، زلیخا غفاری رودسر |
| نوع | كتاب |
| زبان | فارسی |
| دیجیتال | بله |
| نسخه خطی | خیر |
| کتابخانه: | کتابخانه سلطنتی دانمارک |
| شناسه دارایی کتابخانه | ISSN: 2008-6253, EISSN: 2476-3306, DOI: 10.22108/jhr.2024.140966.2637 |
| شماره ثبت | cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_14b27e14ef314fa185be8442d14680de |
| محل کتابخانه | فهرست DOAJ از مجلات دسترسی آزاد، جستجوی آکادمیک EBSCOhost کامل شد |
| یادداشتها | چکیده در دوران قاجار، تعامل روزافزون ایران با کشورهای خارجی باعث شد که گیلان بهعنوان یک سرزمین مرزی، عمدتاً به دلیل شرایط خاص جغرافیایی آن، تعیین شود. خاک حاصلخیز منطقه و منابع آبی فراوان برای کشاورزی، توجه سیاسی و تجاری قابل توجهی را از خارج به خود جلب کرد. با افزایش برجستگی گیلان در حوزه های سیاسی، تجاری و اجتماعی در این دوران با ایجاد کنسولگری های خارجی متعدد در رشت، جمعیت محلی هجوم قابل توجهی از اتباع خارجی را تجربه کردند. این حضور خارجی و حمایت از منافع شهروندان خود در گیلان نتایج مختلفی از جمله پذیرش تابعیت خارجی توسط برخی از ساکنان را در پی داشت. این موضوع سیاسی-اجتماعی اعتراضات ائتلافی از آزادی خواهان و مردم محلی آزاد اندیش گیلان را برانگیخت و دولت قاجار را به اجرای اقداماتی با هدف جلوگیری از تداوم این پدیده سوق داد. این پژوهش با رویکردی تاریخی و با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی پذیرش تابعیت خارجی در میان مردم گیلان در دوره قاجاریه از سال 1882 تا 1921 میلادی (1339-1300 ه. پیدایش این پدیده را بررسی کرد و هم تلاش نهادهای خارجی برای جذب شهروندان گیلانی و هم اقدامات دولت قاجار برای کاهش این روند اجتماعی را روشن کرد. یافتههای پژوهش عوامل کلیدی مؤثر در مهاجرت مسکونی از جمله هجوم اتباع خارجی به گیلان، حمایت گسترده دولتهایی مانند روسیه و عثمانی از شهروندان خود، حمایت ناکافی دولت قاجار از ساکنان محلی و رفتار ضعیف والیان و رهبران محلی را شناسایی کردند. گیلان در دوره قاجار، تغییر تابعیت. مقدمه در دوران قاجار، به ویژه از دوره ناصری (1848-1896 میلادی)، سرزمین گیلان در روابط خارجی ایران و دولت های خارجی اهمیت قابل توجهی پیدا کرد. احداث جاده رشت-تهران تردد نمایندگان سیاسی و تجاری کشورهای خارجی از دریای خزر و به سمت تهران را تسهیل کرد. موقعیت جغرافیایی استراتژیک و زمین حاصلخیز گیلان آن را به دروازه اروپا تبدیل کرده است. این امر به نوبه خود منجر به هجوم قابل توجه اتباع خارجی به استان شد. ایجاد کنسولگری های مختلف دولتی خارجی در گیلان از جمله کنسولگری های روسیه، انگلیس، فرانسه و امپراتوری عثمانی و حمایت کنسول ها از اتباع خود، موقعیت این اتباع خارجی را در منطقه تقویت کرد. با افزایش حضور اتباع خارجی در گیلان، یک پدیده اجتماعی-سیاسی جذاب در دوره قاجار ظهور کرد - تغییر ملیت بخشی از مردم گیلان. این اتفاق بیسابقهای بود، زیرا برخی از ساکنان با تغییر تابعیت، با حفظ حضور و اقامت خود در ایران و گیلان، تلاش کردند خود را تحت حمایت دولتهای خارجی قرار دهند. این پدیده مشکلات و معضلاتی را برای جامعه و ساکنان این نقطه از ایران به وجود آورد که بررسی تاریخی و بررسی ابعاد مختلف آن را ایجاب می کند. پژوهش حاضر با هدف تبیین و تفسیر عوامل و دلایل مختلف پیدایش این پدیده سیاسی- اجتماعی و پیامدهای اجتماعی آن برای جامعه گیلان در دوران قاجار بر اساس منابع تاریخی انجام شد. 1921 م (1300-1334 ه.ق). در این پژوهش تلاش های دولت های خارجی برای افزایش اتباع خود در بین مردم گیلان و همچنین اقدامات دولت قاجار برای جلوگیری از این پدیده اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است. بررسی دلایل و عوامل پذیرش تابعیت خارجی در استان گیلان و پیامدهای آن می تواند جنبه مهمی از چالش های پیش روی حکومت قاجار در این دوره از تاریخ ایران را روشن کند. اما اسناد مکتوب در این مدت به مشکلات مربوط به پدیده تغییر تابعیت در گیلان توجه چندانی نکرده بود. لذا این پژوهش با تکیه بر اسناد تاریخی دوره قاجار و نیز اسناد آرشیوی مرتبط با موضوع تابعیت خارجی به بررسی این مسائل و مشکلات پرداخته است. هدف از این مطالعه بررسی پذیرش تابعیت خارجی به عنوان یک پدیده اجتماعی نوظهور در گیلان در دوران قاجار بر اساس منابع آرشیوی و منابع اولیه بود. این امر ضرورت بررسی اقدامات دولت قاجار و سیاستهای دولتهای خارجی در استان گیلان را ایجاب میکند. یافتههای پژوهش: یافتههای این پژوهش نشان میدهد که عوامل متعددی در تغییر تابعیت مردم گیلان در دوره قاجار نقش داشته است: رفتار حاکمان اجار با مردم گیلان، از جمله اعمال مالیاتهای سنگین، حمایت از حقوق خارجیها و حمایت از اقوام خارجی. رفتارهای نامناسب زمین دارانی که اغلب زمین های کشاورزی خود را برای دوری از مالیات های سنگین به بیگانگان اجاره می دادند و همین امر باعث ایجاد مشکلاتی برای شهروندان گیلانی شد زیرا مالکان خارجی جدید طبق مقررات خود عمل می کردند تا با حمایت دولت های خارجی، تمام منافع خود را به حداکثر برسانند. فعالیت غیرقانونی اتباع در گیلان که موجب تقویت مواضع اتباع خارجی و تضعیف توان دولت ایران در حمایت از اتباع خود شده و موجب ناامیدی مردم محلی شده است. حضور چشمگیر اتباع خارجی در گیلان که منجر به تنش بین اتباع داخلی و خارجی بر سر مسائل مدنی، مالی و تجاری شد و در نهایت منجر به زیان و تبعات فزاینده اتباع خارجی در قاجار شد. اتباع در گیلان، تثبیت مواضع کشورهای بیگانه در منطقه و ایجاد تفرقه و درگیری بین مردم گیلان. بحث و نتیجه گیری: یافته های این پژوهش اسنادی حاکی از آن است که در دوران قاجار، اهمیت اقتصادی و سیاسی استان گیلان زمینه هجوم گسترده اتباع خارجی به منطقه را فراهم کرده است. کنسولگری ها و نمایندگان خارجی فعالانه از مواضع شهروندان خود در گیلان حمایت کردند و به آنها کمک های همه جانبه ای برای کسب منافع اقتصادی و سیاسی بیشتر ارائه کردند. حمایت دولت های بیگانه از اتباع خود در کنار همکاری برخی از حکام، مقامات و عوامل وزارت امور خارجه قاجار در کمک به اتباع خارجی در کسب اموال در گیلان، کمک شایانی به این پدیده کرد. همچنین بدرفتاری حاکمان و مراجع با ساکنان و زمین داران محلی و عدم حمایت همه جانبه حکومت قاجار از رعایا و اتباع خود باعث شد تا برخی از مردم گیلان تابعیت خود را تغییر داده و تابعیت کشورهای خارجی از جمله روسیه و عثمانی را بپذیرند. در حالی که دولت قاجار برای جلوگیری از این مشکلات تلاش می کرد، تشویق و کمک برخی از حاکمان، علما و زمین داران در نهایت منجر به تشدید پدیده تغییر تابعیت در بین مردم گیلان شد و نشان دهنده تأثیر متقابل پیچیده عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بود که این موضوع نوظهور در دوره قاجار را شکل داد. |
| Görüntüle | Nashriyyah-i pizhūhishhā-yi tārīkhī, 2024-03, Vol.16 (1), p.45-83 |
