تحلیل سه رویکرد کلامی- فقهی مورخان صفوی در مشروعیت بخشیدن به جنگ های شاه اسماعیل اول برای تأسیس دولت صفوی
| عنوان | تحلیل سه رویکرد کلامی- فقهی مورخان صفوی در مشروعیت بخشیدن به جنگ های شاه اسماعیل اول برای تأسیس دولت صفوی |
|---|---|
| نویسنده | علی قاسمی |
| موضوع | مورخان |
| نوع | كتاب |
| زبان | فارسی |
| دیجیتال | بله |
| نسخه خطی | خیر |
| کتابخانه: | کتابخانه سلطنتی دانمارک |
| شناسه دارایی کتابخانه | ISSN: 2008-6253, EISSN: 2476-3306, DOI: 10.22108/jhr.2022.133110.2338 |
| شماره ثبت | cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_71875feb4b7e4be2b082a9223fe77411 |
| محل کتابخانه | فهرست DOAJ از مجلات دسترسی آزاد، جستجوی آکادمیک EBSCOhost کامل شد |
| یادداشتها | برخلاف دیدگاهی که چگونگی قدرت گیری شاه اسماعیل صفوی و تأسیس دولت را صرفاً از طریق سازوکار قدرت نظامی ارزیابی می کند، بررسی روایات جنگ برای ایجاد این دولت نشان دهنده روند مخالف است. به عبارت دیگر، رهبران نهضت صفویه و نیز منابع تاریخ نگاری عصر صفوی، بر کسب قدرت قانونی و مشروع شاه اسماعیل اول در جنگ های تأسیس دولت صفوی تأکید دارند. این مقاله چرایی و چگونگی این موضوع را با رویکرد تاریخی و از طریق تحلیل منابع توضیح داد. نتایج نشان داد که شاه اسماعیل اول در جنگهایی که برای تأسیس دولت صفوی به راه انداخت، علاوه بر استفاده از نیروی شمشیر قزلباها، بر اساس شریعت، علیه رقبا و مخالفان خود نیز دست به اقدامات نظامی زد. این نگرش در تاریخ نگاری دوره صفویه در قالب سه رویکرد کلامی ـ فقهی نمود پیدا کرد. رویکرد اول و دوم مبتنی بر تأسیس حکومت صفویه بر اساس فلسفه جهاد در دارالکفر و مبارزه با بدعت گذاران و منافقین بود. ورود چنین دیدگاهی در روایات تاریخی، مشروعیت دینی و سیاسی لازم را به جنگهای شاه اسماعیل داد و تأسیس و دوام دولت صفوی را توجیه کرد. تکیه بر چنین نگرشی، حذف رقبای غیر مسلمان و مسلمان را نیز مشروعیت بخشید. رویکرد سوم مبارزه با بقیان و تقیان بود. این دیدگاه توجیه دقیقی برای بازآفرینی جنگ های شاه اسماعیل در سرزمین های مسلمان بود. مقدمه در برخی از پژوهش های مربوط به تاریخ ایران دیدگاهی مطرح شده است که چگونگی قدرت یافتن صفویان و تأسیس دولت را صرفاً بر اساس زور شمشیر اقوام قزلباش و بدون توجه به پایه های قدرت مشروع می داند. به عنوان نمونه، زیباکلام درباره ساختار قدرت در ایران می نویسد: «به قدرت رسیدن یک قبیله اساساً مبتنی بر نیروی نظامی آن بود». (زیباکلام، 1382: 89). وی بر اساس چنین فرضیه ای معتقد است که «سلاطین اولیه صفویه با کمک جنگ های فراوان سرانجام موفق به ایجاد قدرت مرکزی شدند که اوج آن در زمان شاه عباس کبیر (1588-1629) بود» (همان: 92). علاوه بر این، همایون کاتوزیان نیز در شرح نظری خود با عنوان «حکومت استبدادی: تئوری تطبیقی حکومت، سیاست و جامعه در ایران» چنین مینویسد: «آزمایش نهایی مشروعیت، توانایی کسب و حفظ قدرت بود. گاهی که شورشیان به قدرت میرسند، به این دلیل نبود که صرفاً قدرت قانونی یا سنتی را داشتند. (همایون کاتوزیان، 1380: 14). به نظر میرسد آرای زیباکلام و کاتوزیان حاوی بخشی از واقعیت تاریخی قدرتسازی در ایران، بهویژه در دوران صفویه است، زیرا نیروی شمشیر اقوام نقش مهمی در کسب قدرت توسط سلسلههای حاکم داشته است. اما چنین نگاهی نوعی تقلیل گرایی در بیان حقایق تاریخی است زیرا از موضوع مشروعیت کسب قدرت و نیز توجیه دولت دیرینه حکومت که مورد توجه سلاطین صفوی و منابع تاریخ نگاری دلسوز آنان بوده است غفلت می کند. به عبارت دیگر، برخلاف روند کلی تاریخ سیاسی ایران پس از اسلام که معمولاً خانوادهها و سلسلههای حاکم با پیروزی در جنگها و تقریباً بدون ادعای فرهنگی و مذهبی خاص، قدرت را به دست گرفتهاند، صفویان علاوه بر تکیه بر نیروی نظامی قبایل ترک با ادعاهای مذهبی خاص، به دنبال کسب قدرت سیاسی نیز بودهاند. بررسی روایات تاریخی مربوط به وقایع نظامی در زمان قیام شاه اسماعیل و تلاش او برای قدرت گرفتن و تأسیس حکومت صفویه نیز گویای همین موضوع است. رهبر جوان جنبش سیاسی-نظامی صفویه سعی کرده است اساس اقدامات نظامی خود برای کسب قدرت و رویارویی خود با رقبای سیاسی غیر مسلمان و مسلمان را بر اساس نگرش مذهبی مشروعیت بخشد. به ویژه بررسی منابع تاریخی نیز حاکی از آن است که تلاش برای بازآفرینی قانونی و مشروع این وقایع آگاهانه انجام شده است. از این رو، هدف مهم این پژوهش، تحلیل روایات منابع تاریخ نگاری عصر صفوی در راستای تظاهر به اقدامات نظامی شاه اسماعیل بر اساس نگرش مذهبی بود. سه رویکرد مهم کلامی ـ فقهی مورخان عصر صفوی در زمینه مشروعیت بخشیدن به جنگ های شاه اسماعیل برای تأسیس حکومت یافت شد. مواد و روش ها این مقاله با روش تحقیق تاریخی انجام شده است. نگارنده با مراجعه به منابع و اسناد تاریخی عصر صفوی سعی در نگارش و دسته بندی مطالب داشته است. سپس با رویکردی تاریخی، مطالب طبقه بندی شده برای روشن شدن موضوع تحقیق مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. بحث و بررسی نتایج و نتیجهگیری اقدامات نظامی مشروع بر اساس احکام شرعی و انعکاس آن در قالب 3 رویکرد کلامی ـ فقهی در روایات تاریخی منابع تاریخنگاری میتواند در سطوح مختلف برای نهضت صفوی و حکومت سازنده این سلسله مفید و مؤثر باشد. ابتدا صفویان که از همان ابتدا از ادعاهای مذهبی عثمانی آگاه بودند، اقدامات نظامی و حکومتی خود را بر اساس احکام شرعی انجام دادند. به این ترتیب در مقایسه با دولت رقیب، هویت مذهبی متمایزی برای خود ایجاد کردند. دوم، حساسیت قدرت های داخلی ایران نسبت به اقدامات قبلی شیخ جنید و شیخ حیدر در دوره شاه اسماعیل به شدت ادامه یافت. بنابراین، عملیات نظامی برای کسب قدرت سیاسی باید به بهانه و توجیه مناسب انجام می شد. مناسب ترین دلیل برای مشروعیت بخشیدن به فعالیت های نظامی قدرت طلبانه شاه اسماعیل، تظاهر به اجرای فرمان مهم دینی مانند جهاد با کفار و بدعت گذاران در فضای شدیدا مذهبی این دوره بود. به همین دلیل در روایات تاریخی منسوب به رهبران این جریان در جریان ساختن حکومت صفویه، فلسفه جهاد با کفار و بدعت گذاران بارها به عنوان هدف مهم تأسیس حکومت صفوی اعلام شده است. ثالثاً مسئله تمرکز و دوام حکومت صفویه از همان ابتدا مورد توجه سران این سلسله به ویژه شاه اسماعیل بود. بدون شک تحقق چنین هدفی با ایجاد مبانی مستحکم دینی و مشروع میسر شد، زیرا در فضای دینی آغاز عصر صفوی، مشروعیت کسب قدرت سیاسی و اعمال آن بر مردم نیز به شدت تحت تأثیر دین و قوانین شریعت بود که ایدئولوژی نقش تعیین کننده ای در روابط اجتماعی و سیاسی داشت. بدین ترتیب صفویان از همان ابتدا ادعای انتساب خاندان امامت به تبلیغ و حمایت از گسترش مذهب شیعه اثنی عشری را در کانون توجه خود قرار دادند. بر اساس طرح چنین دیدگاهی، آنان در پی آن بودند که حکومت خود را در امتداد حکومت تاریخی و امامت شیعه قرار دهند. از این رو تلاش شد تا اساس اقدامات نظامی شاه اسماعیل بر اساس موازین شرعی پایه گذاری شود. بر این اساس، یافتههای این مقاله نشان میدهد که تمامی تلاشهای رهبر جوان نهضت صفویه در طول جنگهای این دولت و نیز بازنمایی این وقایع در منابع تاریخی این دوره، بر این اساس است که برای کسب قدرت مشروع، شاه اسماعیل اول باید از احکام دینی پیروی میکرد. از این رو، 3 رویکرد کلامی ـ فقهی در روایات منابع تاریخ نگاری عصر صفوی توسط مورخان عصر صفوی تدوین شد تا جنگ های شاه اسماعیل برای برپایی این دولت به طور مشروع بازآفرینی شود. روایت اول و دوم مبتنی بر تظاهر و تأکید شاه اسماعیل بر جهاد در دارالکفر و مبارزه با بدعت گذاران و منافقین بود که در روایت های تاریخی این دوره به شکلی منفعت طلبانه منعکس شد. علاوه بر ثواب معنوی بالای اجرای این دستورات و نشان دادن نهضت رو به رشد صفویان به عنوان یک نهضت دینی، تدوین این گونه روایات بر اساس نگرش کلامی ـ فقهی اخیر نقش ویژه ای در مشروعیت بخشیدن به جنگ های شاه اسماعیل و پیگیری موضوع طول عمر حکومت صفوی ایفا کرد. همچنین با تکیه بر مفاهیم، حذف مخالفان و رقبای سیاسی مسلمان و غیر مسلمان توجیه شد. اعتبار دینی و سیاسی شاه اسماعیل و سلسله صفویه در کنار حکومت های برجسته و مشروع اسلامی به صورت مذهبی ارتقا یافت. رویکرد سوم، جنگ با اصحاب بقی و تغیان بود. این دیدگاه روش خاصی بود که از سوی مورخان طرفدار صفوی با هدف توجیه جنگ شاه اسماعیل با رقبای مسلمانش مطرح شد. به نظر می رسید که این رویکرد به موازات رشد تدریجی مباحث کلامی ـ فقهی و افزایش تجارب مورخان در عصر صفوی در دوره های بعدی، بیش از پیش مطرح شود. شاید طرح چنین نگرش، ترسیم موقعیت دینی و حکومتی ویژه برای شاه اسماعیل و نیز القای حق تأسیس حکومت صفویه در کنار حکومت و امامت تاریخی شیعی مورد توجه مورخان بوده باشد. |
| Görüntüle | Nashriyyah-i pizhūhishhā-yi tārīkhī, 2022-09, Vol.14 (3), p.93-114 |
