نویسنده
افلاکی، افلاکی دده، افلاکی احمد عریفی، عریفی (د. ? - ö. 761/1359-60)
تاریخ انتشار
01/11/2021
موضوع
ادبیات لژ درویشی - افسانه مولانا
نوع
كتاب
زبان
فارسی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
menakibu-l-arifin-eflaki
تاریخ
754/1353
یادداشتها
اثر شمسالدین احمد الافلاکی العریفی، یکی از دراویش فرقه مولوی، حاوی اطلاعات گستردهای درباره مولانا سلالالدین رومی و حلقه او، تاریخ فرقه مولوی و دورهای است که مولانا در آن زندگی میکرده است. Menâkıbü'l-Ârifin (افسانه های خردمندان) به فارسی متنی منثور است که به زبان ترکی نوشته شده است. از آثار مهم ادبیات صوفیانه ترکی قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی است. این اثر حاوی اطلاعاتی درباره تاریخ سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی سلجوقیان در دوره تسلط مغول است. علاوه بر این، افلاکی از نظر انعکاس دیدگاه فرقه مولوی که او از پیروان آن بود، در دوران سلطه مغول نیز حائز اهمیت است. احمد افلاکی در اثر خود با گنجاندن آداب و رسوم مولوی و ذکر وقایع خارقالعادهای که گفته میشود مولویها تجربه کردهاند، کوشید تا معجزات مولانا و خانوادهاش را آشکار کند. از منابع مناکیبوالعرفین که اثری تالیفی است میتوان به ولدنامه سلطان ولد، ربابنامه، اینتهنامه و معارف، اثر سلطان ولد با نام مکالات تبرئید، مَکَلَتالعَمَیْسِدین اشاره کرد. رسالههای احمد سیپهسالار بهمناکیب هداوندیگر، معارف سلطانالعلم بهاءالدین ولد، فیهی مافی، مکتوبات، مولویان جلالدین، مَوْلَنَه، مَوْلَیْنَه و مَوْلَدین. کبیر، و فهمیده می شود که افلاکی از آنها بهره فراوان برده است (شات 2018: 3). دلیل اینکه این اثر که به زبان فارسی بسیار روان و ساده نوشته شده، قرن ها مورد تحسین و خوانش بسیاری از مردم قرار گرفته است، به دلیل قدرت روایی خوب آن است (Yazıcı 2004: 114). مناکیبول-آریفین که اثر و تألیف سی و شش ساله نویسنده است، اثری است که در آن شجره نامه مولانا و اعضای فرقه او بیان شده است. افلاکی کتابی را که برای اولین بار در سال 718/1318 به دستور اولو عارف چلبی آغاز کرد، در مدت یک سال به پایان رساند و مناکیبول-آریفین و مراتیبول-کاشیفین را نوشت. او اطلاعاتی را که در سال 754/1353 به دست آورد اضافه کرد و اثری را که برای بار دوم نوشت Menâkıbü'l-Arifîna نامید. کتاب تالیفی است، به جز بخشهای سیره و معارف افلاکی (Yazıcı 2004: 114). در مناکیبول-آریفین، به عنوان لازمه ژانر مناکیبنام، به معجزه جایگاه زیادی داده شده است. فوات کوپرولو میگوید: «اگرچه تابلوهایی که معجزات بزرگان مولوی را به تصویر میکشند و روایت میکنند به منظور تبلیغ برای فرقه نوشته شدهاند، اما کاملاً از واقعیت تاریخی جدا نیستند و محیط اجتماعی را که نویسندگان در آن زندگی میکردهاند به شکلی دقیق و بسیار واضح بازتاب میدهند. مورد تردید قرار گیرد." (Köprülü 1943: 7/422). محتوای اثر با محوریت تالیف پس از مقدمه ای کوتاه در ده فصل تنظیم شده است. در قسمت اول سلطان العلما بهاءالدین ولد که پدر مولانا است و در قسمت دوم شیخ برهان الدین محکّک ترمیزی معروف به سید سیردان در قسمت سوم مولّانا سلّالدّین الملّدین المیثیّه در قسمت دوم. شمس الدین تبریزی، خلیفه مولوی شیخ صلاح الدین (زرکوب قونیه) در فصل پنجم، حسام الدین چلبی، خلیفه مولوی و کسی که در نگارش مسنوی مشارکت داشته است، در فصل ششم، پسر مولانا سلطان ولد در فصل هفتم، چلیر ولد در فصل هفتم، سلطان ولد، خلیفه مولوی. در فصل نهم، اطلاعاتی درباره عارف، پسر سلطان ولد، چلبی امیر ابید، و در فصل دهم، اطلاعاتی درباره شجره نامه مولانا آمده است (Yazıcı 2004: 29/115; Yazıcı 1964-1966: C. 1-19ı2: C. 1-19ıl; برخی از وقایعی که افلاکی در مناکیبول-آریفین شرح می دهد بر اساس مشاهدات خود او است. در فصول دیگر بیشتر با گفتن «قصه» و «میگویند» نقلقولها و «دوباره گزارش شد» نقل میکرد و اتفاقاتی را که شخصاً ندیده بود را با اطلاعات شنیدهای به خواننده منتقل میکرد. مناکیبول اریفین نیز از نظر انعکاس آداب و رسوم صوفیانه آن دوره اهمیت ویژه ای دارد. علاوه بر این، این اثر حاوی سوابق بسیار جالبی درباره تاریخ معماری، قالی بافی، موسیقی و هنرهای زیبای منطقه است. همچنین نظراتی وجود دارد که شهرت مولانا در سراسر آناتولی گسترش یافت، در نتیجه برخی حوادث و در نتیجه کسانی که مولانا و فرقه او را انکار کردند، زنرها را شکستند و در برابر معجزات مولانا مرید شدند (شات 2018: 4، 9-10). در هند با نام Sevânih-i Ömrî-i Hazret-i Mevlânâ Rumî Müsemmâ be-Menâkıbü'l-Arifin و با استفاده از نسخه خطی منتشر شد. دومین انتشار علمی کتاب توسط تحسین یازیجی و با استفاده از نسخه های خطی فراوان (1964-1966) در ترکیه انجام شد. عبدالوهاب السابونی این اثر را با عنوان Sevâkıbü'l-Manâkı با اضافات و حذف به فارسی بازنویسی کرد. این کتاب دارای ترجمه هایی به زبان ترکی است. برخی از اینها گم شده اند. اولین ترجمه کامل متن به ترکی که قابل شناسایی بود توسط مولوی زاهد بن عارف در سال 1400-1400 انجام شد. این ترجمه با عنوان «مهزنول اسرا» امروز در کتابخانه سلیمانیه به شماره A 3456 موجود است. در این ترجمه که به زبان ساده انجام شده، برخی از قسمتهایی که درک آن دشوار بوده حذف شده و برخی از اشعار به نثر ترجمه شده است (Temizel 2007: 97). دومی ترجمه آیه ای است با عنوان Menâkıb-ı Mevlânâ توسط لوکمانی دده که مقبره مولانا در قونیه است. در سال 1504، سلطان دوم. ترجمه تعیین شده برای بایزید نیز شامل اضافات و تغییراتی است (نظام 1389: I/7-8). اثر Gevrekzâde Hasan با عنوان Tercüme-i Menâkıbu'l-Ârifîna که در سال 1795 تکمیل شد، ترجمه کامل کتاب است، به جز بخش های آیات. یکی از ترجمه ها، اثر عبدالباکی نصیر دده به نام Tercüme-i Menâkıbü'l-Arifîna، همچنین معروف به Tercüme-i Eflâkî است که در سال 1793 شروع و در سال 1797 به پایان رساند. و متن را تحلیل و نقد کرد و Menâkıbü'l-Arifin را به ترکی ترجمه کرد. این ترجمه توسط انجمن تاریخی ترکیه در سالهای 1959، 1961، 1976 توسط وزارت آموزش ملی در سالهای 1954، 1964، 1966، 1989، 2001 توسط وزارت آموزش ملی، جوانان و ورزش در سال 1986 توسط نشریه Hürriyet, in19zie منتشر شده است. 1987 و توسط انتشارات Kabalcı در 2006 (Ayan 2003: 79-84). کلمنت هوارت Menâkıbü’l-Arifin را به فرانسوی ترجمه کرد و در دو جلد در پاریس با نام Les Saints des Derviches Tourneurs بین سالهای 1918-1922 منتشر کرد. جیمز ویلیام ردهاوس نیز در سال 1881 بخشی از اثر را در لندن به انگلیسی ترجمه کرد (Şeşen 1998: 282). برای بیوگرافی نصیر ر.ک. “افلاکی، افلاکی دده، افلاکی احمد عریفی، عریفی”.فرهنگ نامهای ادبیات ترکی.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Doç. Dr. Mehmet Ünal
Alfabesi
Arap
Yapısı
Manzum-Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Ayan, Gönül (2003). “Sevakıb-ı Menakıb ve Mevlana”.III. Uluslararası Mevlâna Kongresi.Konya: Selçuk Üniversitesi Matbaası. 79-84.
Çelik, Süheyla (2011).Ariflerin Menkıbeleri’ndeki “Kul ve Mürid” Olma İle İlgili Rivayetlerin Tahlili,Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Niğde: Niğde Üniversitesi.
Eyice, Semavi (1998). "Huart, Clément Imbault".İslâm Ansiklopedisi.C. 18. İstanbul: TDV Yay. 262-264.
Gölpınarlı, Abdülbaki (1952).Mevlanâ Celâleddin Hayatı, Felsefesi, Eserleri ve Eserlerinden Seçmeler.Ankara: İnkılap Kitabevi.
Haral, Hesna (2014).Osmanlı Minyatüründe Mevlânâ’nın Yaşam Öyküsü: Menâkıbu’l-Ârifîn ve Tercüme-i Sevâkıb-ı Menâkıb Nüshaları.Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi.
Köprülü, Fuat (1943). “Anadolu Selçuklu Tarihi’nin Yerli Kaynakları”.TTK Belleten.7 (25-26-27): 422.
Nizam, Betül Sinan (2010).Kemal Ahmed Dede’s Verse Narrative Tercüme-i Menâkıb-ı Mevlânâ A Verse Version in the Menâkıbü'l-Ârifîn Tradition. C. I. Cambridge: Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
Şat, Seda (2018).Ahmed Eflâkî’nin Menâkıbü’l-Ârifîn Adlı Eserine Göre Selçuklu Türkiyesi’nde Türkler/Türkmenler, Moğollar, Ahîler ve Mevlevîler.Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi
Şeşen, Ramazan (1998).Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı.İstanbul: İslâm Tarih, Sanat ve Kültürünü Araştırma Vakfı Yay.
Temizel, Ali (2007). “Mevlânâ’nın Hayat Hikayesi ile İlgili Eski Harfli Türkçe Eserler”.Mevlânâ Araştırmaları I.(ed. A. Karaismailoğlu).Ankara: Akçağ Yay. 96-120.
Yazıcı, Tahsin (2004). “Menâkıbu’l Ârifîn”.İslâm Ansiklopedisi.C. 29. İstanbul: TDV Yay. 114-115.
Yazıcı, Tahsin (1973).Âriflerin Menkıbeleri, C. I. İstanbul: Hürriyet Yayınevi.
Yazıcı, Tahsin (1973).Âriflerin Menkıbeleri. C. II. İstanbul: Hürriyet Yayınevi.
Atıf Bilgileri
Ünal, Mehmet. "MENÂKIBÜ’L-ÂRİFÎN (EFLÂKÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/menakibu-l-arifin-eflaki. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
