نویسنده
هودایی، عزیز محمود (متوفی 948/1541 - ö. 1038/1628)
تاریخ انتشار
23/06/2022
موضوع
مجهول - تفسیر صوفیانه
نوع
كتاب
زبان
عربی
دیجیتال
خیر
نسخه خطی
خیر
کتابخانه
فرهنگ لغت آثار ادبی ترکی
شماره ثبت
mecalis-el-mecalisu-l-va-ziyye-nefaisu-l-mecalis-hudayi
تاریخ
?
یادداشتها
اثر او شامل یادداشت های عربی است که توسط نویسنده تهیه شده است تا در جلسات وعظ و ارشاد مورد استفاده قرار گیرد. فعالیت های تفسیری هدی با خدمات تبلیغی و ارشادی او ارتباط تنگاتنگی دارد. این یادداشتهایی که او تهیه کرد در طول زمان انباشته شد و اساس کار معروف به تفسیر هدی را تشکیل داد. ما اطلاعی نداریم که هدی برای اثری که به این شکل خلق شده نامی گذاشته باشد. یکی از شاگردانش، نویزاده عطایی (متوفی 1045/1635)، نام تفسیر شیخش را مکالیس تفصیر شریفو (آطایی 2017: 1861) و کاتپ چلبی (متوفی 1067/1657 چلیپ) ذکر کرده است. 1287:114). برای درک درست مراحلی که این اثر طی کرده است، مناسب است که به وضعیت هدی در زمان او به نام مکالیسیا دائل مکالیسوئل وازیه اشاره کنیم. (Hüdayi Ef., شماره 276, 506 vr.). این نسخه خطی به دلیل عبارت «المكالیصول واعظیه لی حضرتیعش-شیح محمود هدی افندی -kuddise sirruh- bi-hattıhi'ş-şerîf- bi-hattıhi'ş-şerîf که در آغاز مرگ اضافه شد، به نام el-mecâlisü'l-va'zıyye ضبط شده است. تصور می شد که این اثر متفاوت از تفسیر است. آیات تفسیر شده در این نسخه دارای ترتیب یا بخشهایی مانند مقدمه و حاتم نیست. در المكالسول واعظيه، تفسير تمام يا قسمتي از 1154 آيه، از جمله مضمون، وجود دارد كه هدايي براي 711 خطبه و مجلس نصيحت تهيه كرده است. بر اساس یادداشت هایی که در حاشیه برخی مجالس یافت شده است، این نسخه حاوی یادداشت های تفسیری است که برای مجالس خطبه و اندرز تقریباً بیست و سه سال اول شیخیه هدی (991-1012/1583-1604) تهیه شده است. این مجالس در مکان هایی مانند سیوریحصار، اسکودار و استانبول هستند. این مراسم در مساجدی مانند شمسی پاشا، محرمه سلطان، فاتح و ایاصوفیه، در لژهای هدی در اسکودار، حتی به دعوت دوستان و شاگردانش و حتی در مناسبت هایی مانند ختنه پسرانش و نماز باران انجام می شد. اسماعیل افندی (متوفی 1052/1643) تمام مجالس/متون تفسیری نوشته شیخ خود را گردآوری کرد، آیات تفسیر شده را بر اساس شماره سوره و آیات قرآن فهرست کرد و تفاسیر مکرر همان آیه را یکی پس از دیگری بدون ترکیب آنها نوشت. این حالت تفسیر را او نفایصول مکالیسیه یا نفایسول مکالیسیه نیز می نامید. دو مقدمه کوتاه قبل از سوره فاتحه و مریم نیز متعلق به اوست. یکی از نسخههای نفائصول مکالیس با خط فیلیبیلی اسماعیل افندی در سلیمانیه است. (شهیت علی پاشا، شماره 172-174، در این نسخه نقص و خلط وجود دارد)، دیگری در Üsküdar Hacı Selim Ağa است. در Ktp است. (هودایی افندی، شماره 267، تاریخ آن بعد از سوره مریم است). دو نسخه خطی کامل از نفایسول مکالیس وجود دارد که توسط دیگر نسخهنویسان نسخه برداری شده است (Atıf Efendi Ktp., No. 1553-1554; Topkapı Palace Museum Ktp., Emanet Treasury, No. 953-956). همچنین نسخه هایی ناقص یا گزینشی از این اثر وجود دارد که به نام های Mecâlis، Mecâlis müntehabe، Mietü Mejlis Mine'l-Kur'an و اسامی مشابه در اسناد کتابخانه موجود است. در مجموع 1282 مجلس در نفایسول مکالیس وجود دارد. یعنی هدی این یادداشت ها یا متون تفسیری را برای مجلس خطبه 1282 آماده کرده است. تنها شش سوره کوتاه (فاتحه، زلزال، عصر، کوسر، کافرون و إلهاس) به طور کامل تفسیر شده است. تمام یا بخشی از چند یا چند آیه برگزیده از هفتاد و پنج سوره تفسیر شده است. از سی و سه سوره، آیه ای تفسیر نشده است. در تفسیر هدی، آیات زیادی بارها و بارها تفسیر شده است که تقریباً 40 درصد آیات تفسیر شده را تشکیل می دهد. 754 آیه یک بار، 311 بیت دو بار، 70 آیه سه بار، 38 بیت چهار بار، 18 بیت هر کدام پنج بار، 13 بیت هر کدام شش مرتبه، شش بیت هر کدام هفت بار، چهار آیه هر کدام هشت بار، سه بیت نه مرتبه، یک آیه ده مرتبه، یک بیت ده مرتبه، یک بیت سی مرتبه. در نسخه خط خود هدی، اگرچه تفاسیر مکرر به دلیل تألیف در زمانهای مختلف در صفحات مختلف است، اما در نسخههای نفاصول مکالیس که خلیفه او اسماعیل افندی تهیه کرده است، پی در پی آمده است. در این تفاسیر مکرر تکرارها و همچنین تفاوتهای زیادی وجود دارد. مجموع آیات تفسیر شده به طور کلی یا جزئی - با احتساب مکرر - 2031 است. در صورت عدم احتساب مکررات، مجموع آیات تفسیر شده 1219 است. بر این اساس، در تفسیر هدی - اگر به تفاسیر مکرر آیات توجه نشود - تقریباً یک پنجم قرآن تفسیر شده است. فیلیبلی اسماعیل افندی آیاتی را که شیخش هدی از قرآن تفسیر خواهد کرد، و اسماعیل حکی بورسوی از «روش انتحاب» استفاده کرده است. او می گوید که "با" را انتخاب کرده است. می توان گفت که هدی عموماً آیاتی را انتخاب و تفسیر می کرد که مناسب مجالس وعظ و اندرز و مناسب زمان و زمینه و شرایط و موقعیت مخاطبین باشد. تفسیرهای مکرر که بخش قابل توجهی از اثر را تشکیل میدهند، اگرچه از نظر مضمون دارای تکرار هستند، اما به دلیل اینکه برای زمانها، مکانها و مخاطبان مختلف نوشته شدهاند، حاوی اطلاعات متفاوتی نیز هستند. فهمیده می شود که هدی در طول عمر طولانی هدایت خود بارها آیات مربوط به موضوعات مورد علاقه خود را تفسیر کرده است. این متون که میتوان آنها را نوعی درس تفسیر برای مجالس وعظ و اندرز تدارک دید، از نظر علم تفسیر دارای ویژگیهای فراوان روایی و روشهای تفسیری بصیرتی است. هر چند هدی روش تفسیر قرآن را در همه جهات آن اتخاذ می کند، بدون اینکه بین نقل و بصیرت، ظاهر و باطن، عبارات و نشانه ها تمایز قائل شود، اما به دلیل شخصیت صوفیانه اش، جنبه عرفانی/ نصیحتی تفسیر، وجه نصیحت، راهنمایی و ارشادی آشکارتر و برجسته تر است. اخبار، داستان های اسرائیل، به ویژه سخنان، داستان ها و افسانه های زاهدان و صوفیان، پوشش گسترده ای دارد. فیلیبلی اسماعیل افندی بیان می کند که در این تفسیر که برای مجالس وعظ و اندرزهای شیخ خود آماده کرده است، مطالبی را که از مواهب الهی و علوم الهی و اسرار حقیقی به دلش می آمده و نیز داستان ها و اندرزهایی را که برخی از افراد گرانقدر درباره اولیای بزرگوار نقل کرده اند، نوشته است. نویزاده عطایی از شاگردان هدی (1396: 1861) و کتیپ چلبی (1287: 114) که مدعی بودند هدی تفسیر خود را بدون رجوع به تفاسیر دیگر نوشته است، وقتی تفسیر بررسی میشود، به وضوح مشاهده میشود که برخی از متون مربوطه را در مقایسه با تفسیرهای دیگر، ارجاع میدهد، و در مقایسه با تفسیرهای دیگر، به برخی از متون مربوطه اشاره میکند. تفاسیر و منابع بدون ذکر یا نام بردن. هدی نیز از تفاسیر اشعری، بهویژه «تَویلات کاشانی» در مورد تفاسیر اشعری بهره میبرد. گاهی با تعابیر خودش هم مواجه می شود. سنت شیخ نشینی منبر و خطبه های مساجد و سخنرانی ها که در دوره عثمانی رواج داشت، توسط شیوخ فرقه سلوتیه که او تأسیس کرد، با نفوذ و نمونه هدی ادامه یافت. به ویژه، اسماعیل حکی بورسوی، یکی از پیروان هدی، قرآن را از ابتدا تا انتها در بورسا اولوکامی به عنوان خطبه تفسیر کرد و همچنین اثر معروف خود را به نام روحول بیانالی نوشت. رساله دکتری او توسط Ömer Pakiş در مورد نفایسول مکالی (روش تفسیر قرآن عزیز محمود هدی (در چارچوب نفائصول مکالیس)، مؤسسه علوم اجتماعی دانشگاه مرمره، استانبول 2001) تهیه شد و این اثر منتشر شد (Van 7, 200 استانبول). برای بیوگرافی نویسنده رجوع کنید به «هودایی، عزیز محمود».فرهنگ نامهای ادبیات ترکی.
ISBN
978-9944-237-87-1
Madde Yazarı
Prof. Dr. Ali NAMLI
Alfabesi
Arap
Yapısı
Mensur
Niteliği
Telif
Kaynakça
Atâyî, Nev‘îzâde (2017).Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şakâik.haz. Suat Donuk. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Hüdâyî, Azîz Mahmûd.el-Mecâlisü’l-va‘zıyye. Hacı Selim Ağa Ktp., Hüdayi Ef., nr. 276.
Hüdâyî, Azîz Mahmûd.Nefâisü’l-mecâlis. Süleymaniye Ktp., Şehit Ali Paşa, nr. 172-174.
Hüdâyî, Azîz Mahmûd.Nefâisü’l-mecâlis. Âtıf Efendi Ktp., nr. 1553-1554.
Kâtip Çelebi (1287).Fezleke. c. II. İstanbul.
Namlı, Ali (2018). “Vaaz ve Nasihat Meclislerinden Tam Bir Kur’an Tefsirine Doğru: Celvetiyye’de Tefsir Dersleri Geleneği”,Osmanlı’da Tefsir Dersi Gelenekleri: Saray-Tekke-Medrese.(ed. Ömer Kara vd.). İstanbul: İlim Yayma Vakfı. 289-314.
Pakiş, Ömer (2001).Azîz Mahmûd Hüdâyî’nin Kur’an’ı Yorumlama Yöntemi (Nefâisü’l-mecâlis bağlamında).Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi (Tez basılmıştır: Van 2005, İstanbul 2007).
Yılmaz, Hasan Kamil (2007).Azîz Mahmûd Hüdâyî ve Celvetiyye Tarîkatı. İstanbul: Erkam Yayınları.
Atıf Bilgileri
NAMLI, Ali. "MECÂLİS (EL-MECÂLİSÜ’L-VA‘ZIYYE, NEFÂİSÜ’L-MECÂLİS) (HÜDÂYÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecalis-el-mecalisu-l-va-ziyye-nefaisu-l-mecalis-hudayi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].
