سياست عثمانيزم تا روسيسم در روابط جعفرقلي خان دنبلي با دولت قاجار
| عنوان | سياست عثمانيزم تا روسيسم در روابط جعفرقلي خان دنبلي با دولت قاجار |
|---|---|
| نویسنده | فاطمه جعفرنیا، محمد عزیزنژاد |
| موضوع | آذربایجان |
| نوع | كتاب |
| زبان | فارسی |
| دیجیتال | بله |
| نسخه خطی | خیر |
| کتابخانه: | کتابخانه سلطنتی دانمارک |
| شناسه دارایی کتابخانه | ISSN: 2008-6253, EISSN: 2476-3306, DOI: 10.22108/jhr.2021.129729.2231 |
| شماره ثبت | cdi_doaj_primary_oai_doaj_org_article_ecdbdae51e4142778a529f5ffa7b511b |
| محل کتابخانه | فهرست DOAJ از مجلات دسترسی آزاد، جستجوی آکادمیک EBSCOhost کامل شد |
| یادداشتها | چکیده جعفر قلی خان دنبلی یکی از اعضای تأثیرگذار سلسله دونبولی در صحنه تحولات سیاسی آذربایجان و قفقاز در دوره قاجار بود. در حوادث پس از ترور پدرش احمدخان، او نقش مهمی در تحکیم حکومت برادرش حسین خان و بازگرداندن شکوه خاندان دنبولی ایفا کرد. اما رویکرد او به روابط با حکومت قاجار بی ثبات بود. برخلاف روال اطاعت از حکومت آقامحمدخان، در زمان فتحعلی شاه برای به چالش کشیدن اقتدار خود در آذربایجان، با اتخاذ سیاست تقابل سعی در گشودن درهای به روی عثمانی و روسیه داشت. در این راستا، این پژوهش با هدف بررسی سیاست عثمانی گرایی به روسییسم در روابط جعفرقلی خان دنبلی با حکومت قاجاریه انجام شده است. در این پژوهش دو سؤال مطرح شده است: روابط جعفرقلی خان با قاجار چگونه بوده است؟ و عوامل مؤثر در گرایش او به عثمانی و روس چه بود؟ نتایج بررسی ها نشان داد که وی برای مقابله با سیاست ادغام با قدرت مرکزی و حفظ سلسله دونبولی علیه قاجار قیام کرد. از این رو پس از ناکامی در رویارویی نظامی با قاجار و عدم حمایت عثمانی، با مشاهده قدرت روس ها به آن دولت روی آورد. مقدمه خانواده دونبولی از خانواده های محلی آذربایجان و شهر خوی پایگاه اصلی آنها بود. اقتدار این سلسله در زمان احمدخان به دلیل ضعف حکومت زندید به اوج خود رسید. با این حال، این خانواده از برخی درگیری های داخلی رنج می برد. دولت قاجار از این ضعف برای اعمال حاکمیت خود بر آنها استفاده کرد و به اختلافات داخلی در خاندان دنبولی دامن زد و راه را برای ادغام آنها با قدرت مرکزی هموار کرد. در آستانه تشکیل حکومت قاجار، حسین خان رئیس سلسله دونبولی بود. به دلیل قدرت قاجارها به حکومت جدید ایران متمایل شد و از این طریق به مقام بیگلربیگی آذربایجان دست یافت. اما جعفرقلی خان برخلاف برادرش سیاست ثابتی در قبال قاجارها نداشت. وی برای به دست گرفتن حکومت خاندان دنبولی و برکناری برادرش در روابط با آقامحمدخان، رویه تمکین را در پیش گرفت و توانست با جلب نظر حاکم ایران، مقام بیگلربیگی را به دست آورد. اما روند همراهی با او با مرگ آقامحمدخان تغییر کرد و در زمان فتحعلی شاه سیاست مقابله را در پیش گرفت و به مبارزه مسلحانه با قاجارها پرداخت. وی برای به چالش کشیدن اقتدار قاجارها با سیاست های عثمانی گری و روسی سازی تلاش کرد تا آنها را وارد امور داخلی آذربایجان کند. این پژوهش سعی دارد به بررسی علل رابطه وی با فتحعلی شاه و پیدایش رفتارهای دوگانه از سیاست تعامل تا تقابل بپردازد. نقش قوای پیرامونی در مسئله جعفرقلی خان و تأثیر آن بر روابط با حکومت قاجار و شناخت نقش وی در سمت خان شکی تحت نظارت روسها از دیگر موضوعاتی است که در این پژوهش ارائه شده است. در این تحقیق عمدتاً از اسناد روسی (AkAK) و اسناد آرشیوی عثمانی (bеlgеlеri) استفاده شده است. اسناد روسی حاوی گزارشهای حکام روس، ایرانی، عثمانی و خانها درباره تحولات قفقاز و روابط جعفرقلی خان با روسیه است. اسناد عثمانی حاوی اطلاعاتی از مکاتبات خان های خوی با مقامات عثمانی و گزارش های پاشاهای عثمانی در مورد قیام جعفرقلی خان است. بحث در مورد نتایج و نتیجهگیری نتایج پژوهش نشان داد که مؤلفه خصومت اساس روابط جعفرقلی خان با حکومت قاجاریه را تشکیل میدهد. او برای حفظ حکومت محلی دنبولی و مخالفت با سیاست ادغام قاجار و با چندین شورش ناموفق به مبارزه مسلحانه پرداخت. او برای رسیدن به اهدافش به عثمانی روی آورد. وی با برقراری ارتباط با پاشاهای مرزی تلاش کرد با کمک گرفتن از مقامات عثمانی و ایجاد ناآرامی در مناطق مرزی دو کشور، زمینه را برای دخالت مقامات عثمانی در امور داخلی آذربایجان فراهم کند. با این حال، اقدام دیپلماتیک ایران در قبال عثمانی و تمایل آن به پایبندی به مصالحه منجر به صدور فرمانی تحت عنوان جعفرقلی خان در مورد عدم حمایت پاشاها از خان دونبولی شد. ناکامی او در تصرف عثمانی ها باعث شد که به روس ها روی آورد. روس ها که متوجه نفوذ خان دونبولی در آذربایجان شده بودند، او را گزینه مناسبی برای پیشبرد جاه طلبی های سیاسی خود در قفقاز دانستند و او را به عنوان والی شکی منصوب کردند. او با حمایت روس ها مجری سیاست های آنها در منطقه شد و با سرکوب شورش های طرفدار ایران، زمینه نفوذ و تحکیم روسیه را در منطقه قفقاز فراهم کرد. |
| Görüntüle | Nashriyyah-i pizhūhishhā-yi tārīkhī, 2021-03, Vol.13 (1), p.69-88 |
