DÎVÂN / DÎVÂN-I SE-ZEBÂN (ŞEVKÎ)

Name: DÎVÂN / DÎVÂN-I SE-ZEBÂN (ŞEVKÎ)
Author: Ömer Şevkî (d. 1200?/1785? - ö. 1268/1852)

İsim	DÎVÂN / DÎVÂN-I SE-ZEBÂN (ŞEVKÎ)
Yazar	Ömer Şevkî (d. 1200?/1785? - ö. 1268/1852)
Basım Tarihi:	23/11/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - şiirler
Tür	Kitap
Dil	Belirlenmemiş dil
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	divan-divan-i-se-zeban-sevki
Tarih	1260/1844
Notlar	Mardinli Müftüzâde Ömer Şevkî Efendi’nin Türkçe, Farsça ve Arapça şiirlerini ihtiva eden eseri. Üç divanı içine alan bu şiir külliyatı, üç farklı dille meydana getirildiği içinDîvân-ı Se-zebânşeklinde isimlendirilmiştir.Sebeb-i te’lif başlığı genellikle mesnevilerde görülen bir husus olup divanlarda bulunmaması, bu divanı ayrıca ilginç kılan hususiyetlerdendir. Yine külliyatın Türkçe divan kısmında “İbtidâ-i Kasâid” başlığı altında kasidelerin gazellerden sonra verilmesi alışılmış divan tertibinden farklı olarak esere ayrı bir özellik verdiği söylenebilir. Sebeb-i te’lif başlığı altında (Dîvân vr. 1b-3b) Ömer Şevkî, eserdeki şiirleri kafiyelemek ve vezinlere uydurmak için on yıl uğraştığını ve bu eseri Muharrem 1260’ta yani miladi Ocak 1844’te bitirmeye muvaffak olduğunu zikretmiştir (Yekbaş 2014). Eserin Türkçe divan kısmında geçen“Sâl-i sittîn irişüp ey dil inâbet vaktidür / Bâde-i zühdi mesâğ itmek gerek şimden girü”şeklindeki ifadelerden anlaşıldığına göre eseri şair 60 yaşında kaleme almıştır. Şairin verdiği bu bilgi, kendisinin kaynaklarda zikredilmeyen doğum tarihine de ışık tutmaktadır.Külliyatın içinde yer alan Türkçe divan kısmında 3 na’t, 249 gazel, 5 kaside ve bir tahmis bulunmaktadır. Sadece gazellerden oluşan Farsça divanda 253 manzume bulunmaktadır. Bunlardan 7’si Farsça-Arapça mülemma, 1’i ise Arapça olarak kaleme alınmıştır. Külliyatın Arapça divan kısmında ise yine sadece gazellerden oluşan 103 manzume yer almaktadır.Sufİ bir şair olarak bilinen Şevkî, Türkçe divanındaki manzumelerinde dünyaya bağlanmama, dünyevi istek ve arzulardan arınma, kalpte Allah sevgisinden başka bir sevgiye yer vermeme gibi konuların yanı sıra, aşk, şarap, sevgili; aşk acısı, gam, keder ve tabiat tasviri gibi konuları işlemiştir (Çalka 2007: 67). Bunların yanı sıra başta Hz. Muhammed’e olmak üzere diğer tüm peygamberlere duyduğu sevgiyi terennüm ettiği çok sayıda manzumesi bulunmaktadır. Bu manzumeler arasında özellikle Hz. Muhammed’e duyduğu aşkı terennüm ettiği “yâ Muhammed Mustafâ” redifli na’ti, en dikkat çeken şiirlerindendir (Yıldırım 2020). Türkçe divanında özellikle Fuzûlî (ö. 1556), Bağdatlı Rûhî (ö.1606) ve Nâbî’nin (ö. 1712) bazı manzumelerine nazire olarak yazdığı birçok manzume bulunmaktadır. Ayrıca Nâbî’nin meşhur “kalmamış” redifli manzumesine tahmis yazması Şevkî’nin bu şairlerden etkilendiğinin ve onların yolundan gitmeye çalıştığının açık delilidir (Çalka 2010: 55-57).Farsça şiirlerinin büyük çoğunluğunda dinî ve tasavvufi konuları işleyen Şevkî, bu konuların yanında, beşeri aşk, şarap, sevgili, tabiat, dünya hayatının faniliği gibi konuları işlemiş; toplumsal konulara neredeyse hiç yer vermemiştir. Farsça manzumelerinde özellikle Fars edebiyatının meşhur şairlerinden Sa‘dî ve Hâfız’ın etkisinde kaldığını açıkça belirtmiştir. Hatta kendisinin şairlikte Hâfız’dan geri kalmadığını vurgulamış ve Hâfız’ın şiirlerine nazireler yazmıştır. (Bektaş 2016: 25-26, 72).Eserin Arapça divan kısmında ise genel olarak beşeri aşkı işleyen Şevkî, sevgiliden, rakipten ve ayrılıktan şikayeti, feleğin talihsizliği ve ayrılık acısının verdiği ıstırabı konu edinmiştir.Divan'ın Arapça kısmında yaşının ilerlediğini ve hayatının aşkın peşinde koşarak heba olduğunu, ömrünün sevgiliden ayrı olarak elinden uçup gittiğini birçok defa zikretmiştir.Dîvân’ın iki nüshası bilinmektedir.Dîvân-ı Se-zebânadıyla kaydedilmiş olan birinci nüshası, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu’nda 7928 demirbaş numarasıyla (1b-84a varaklar arası Türkçe, 85b-154b arası Farsça, 155a-188a arası ise Arapça divandır.) kayıtlıdır.Dîvân’ın ikinci nüshası ise İstanbul Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum Eserler Bölümü’nde 235 demirbaş numarasıyla (1b-68a varaklar arası Türkçe, 68b-123a arası Farsça, 123b-149a arası ise Arapça divandır.) kayıtlıdır (Bektaş 2016: 38-40). Her iki nüshada da eserin hemen başında “Mardin sâkinlerinden Mardin müftisi Es-Seyyid Ömer Şevkî Efendinüñ te’lif eyledüği Se-Zebân Dîvânıdur” ibaresi mevcuttur. Dolayısıyla bu eseri üç farklı divan şeklinde değil deDîvân-ı Se-zebânadıyla üç dilden teşekkül etmiş şiirlerin bir arada sunulduğu yani üç divanın birleştirildiği tek eser/külliyat olarak algılamak gerekir. ZiraDîvân-ı Se-zebân’ın her iki nüshasının başında kaside nazım şekliyle söylenmiş olan sebeb-i te’lif bölümü bunu teyit eder hükmündedir. Türkçe divan üzerinde yüksek lisans tezi (Kanmaz 2010); Farsça divan üzerinde ise doktora tezi (Bektaş 2016) hazırlanmıştır. Arapça divan üzerinde ise henüz bir bilimsel çalışma yapılmamıştır.Şairin biyografisi için bk. “Şevkî, Ömer Şevkî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Doç. Dr. Mehmet Sait ÇALKA
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum
Niteliği	Telif
Kaynakça	Bektaş, Ömer (2016).Ömer Şevkî ve Farsça Divanı.Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. Çalka, Mehmet Sait (2007). “Şuara Tezkirelerine Göre Mardinli Divan Şairleri”.Makalelerle Mardin IV, Önemli Simalar Dini Topluluklar.(ed. İbrahim Özcoşar), İstanbul: İmak Ofset Basım Yayın. 59-76. Çalka, Mehmet Sait (2010). “Mardinli Ömer Şevki Efendi ve Türkçe Divânı”.Sûfî Araştırmaları - Sufi Studies, 1 (1): 49-60. Kanmaz, Fatma Esra (2010).Ömer Şevki Mardinî ve Divanı.Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. Ömer Şevkî,Dîvân-ı Se-zebân.Milli Kütüphane. Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu. No. 7928. Ömer Şevkî,Dîvân.Millet Kütüphanesi. Ali Emiri Manzum Eserler Bölümü. No. 235. Yıldırım, İsmail (2020). “Mardinli Ömer Şevkî Efendi’nin ‘Yâ Muhammed Mustafâ’ Redifli Na‘tının Şerhi”,4. Uluslararası Mardin Artuklu Bilimsel Araştırmalar Kongresi 7-8 Ağustos 2020 Sosyal Bilimler Tam Metin Kitabı, Farabi Yayınevi. 336-348.
Atıf Bilgileri	ÇALKA, Mehmet Sait. "DÎVÂN / DÎVÂN-I SE-ZEBÂN (ŞEVKÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-divan-i-se-zeban-sevki. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

DÎVÂN / DÎVÂN-I SE-ZEBÂN (ŞEVKÎ)

Yazar Ömer Şevkî (d. 1200?/1785? - ö. 1268/1852)

Basım Tarihi 23/11/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - şiirler

Tür Kitap

Dil Belirlenmemiş dil

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası divan-divan-i-se-zeban-sevki

Tarih 1260/1844

Notlar Mardinli Müftüzâde Ömer Şevkî Efendi’nin Türkçe, Farsça ve Arapça şiirlerini ihtiva eden eseri. Üç divanı içine alan bu şiir külliyatı, üç farklı dille meydana getirildiği içinDîvân-ı Se-zebânşeklinde isimlendirilmiştir.Sebeb-i te’lif başlığı genellikle mesnevilerde görülen bir husus olup divanlarda bulunmaması, bu divanı ayrıca ilginç kılan hususiyetlerdendir. Yine külliyatın Türkçe divan kısmında “İbtidâ-i Kasâid” başlığı altında kasidelerin gazellerden sonra verilmesi alışılmış divan tertibinden farklı olarak esere ayrı bir özellik verdiği söylenebilir. Sebeb-i te’lif başlığı altında (Dîvân vr. 1b-3b) Ömer Şevkî, eserdeki şiirleri kafiyelemek ve vezinlere uydurmak için on yıl uğraştığını ve bu eseri Muharrem 1260’ta yani miladi Ocak 1844’te bitirmeye muvaffak olduğunu zikretmiştir (Yekbaş 2014). Eserin Türkçe divan kısmında geçen“Sâl-i sittîn irişüp ey dil inâbet vaktidür / Bâde-i zühdi mesâğ itmek gerek şimden girü”şeklindeki ifadelerden anlaşıldığına göre eseri şair 60 yaşında kaleme almıştır. Şairin verdiği bu bilgi, kendisinin kaynaklarda zikredilmeyen doğum tarihine de ışık tutmaktadır.Külliyatın içinde yer alan Türkçe divan kısmında 3 na’t, 249 gazel, 5 kaside ve bir tahmis bulunmaktadır. Sadece gazellerden oluşan Farsça divanda 253 manzume bulunmaktadır. Bunlardan 7’si Farsça-Arapça mülemma, 1’i ise Arapça olarak kaleme alınmıştır. Külliyatın Arapça divan kısmında ise yine sadece gazellerden oluşan 103 manzume yer almaktadır.Sufİ bir şair olarak bilinen Şevkî, Türkçe divanındaki manzumelerinde dünyaya bağlanmama, dünyevi istek ve arzulardan arınma, kalpte Allah sevgisinden başka bir sevgiye yer vermeme gibi konuların yanı sıra, aşk, şarap, sevgili; aşk acısı, gam, keder ve tabiat tasviri gibi konuları işlemiştir (Çalka 2007: 67). Bunların yanı sıra başta Hz. Muhammed’e olmak üzere diğer tüm peygamberlere duyduğu sevgiyi terennüm ettiği çok sayıda manzumesi bulunmaktadır. Bu manzumeler arasında özellikle Hz. Muhammed’e duyduğu aşkı terennüm ettiği “yâ Muhammed Mustafâ” redifli na’ti, en dikkat çeken şiirlerindendir (Yıldırım 2020). Türkçe divanında özellikle Fuzûlî (ö. 1556), Bağdatlı Rûhî (ö.1606) ve Nâbî’nin (ö. 1712) bazı manzumelerine nazire olarak yazdığı birçok manzume bulunmaktadır. Ayrıca Nâbî’nin meşhur “kalmamış” redifli manzumesine tahmis yazması Şevkî’nin bu şairlerden etkilendiğinin ve onların yolundan gitmeye çalıştığının açık delilidir (Çalka 2010: 55-57).Farsça şiirlerinin büyük çoğunluğunda dinî ve tasavvufi konuları işleyen Şevkî, bu konuların yanında, beşeri aşk, şarap, sevgili, tabiat, dünya hayatının faniliği gibi konuları işlemiş; toplumsal konulara neredeyse hiç yer vermemiştir. Farsça manzumelerinde özellikle Fars edebiyatının meşhur şairlerinden Sa‘dî ve Hâfız’ın etkisinde kaldığını açıkça belirtmiştir. Hatta kendisinin şairlikte Hâfız’dan geri kalmadığını vurgulamış ve Hâfız’ın şiirlerine nazireler yazmıştır. (Bektaş 2016: 25-26, 72).Eserin Arapça divan kısmında ise genel olarak beşeri aşkı işleyen Şevkî, sevgiliden, rakipten ve ayrılıktan şikayeti, feleğin talihsizliği ve ayrılık acısının verdiği ıstırabı konu edinmiştir.Divan'ın Arapça kısmında yaşının ilerlediğini ve hayatının aşkın peşinde koşarak heba olduğunu, ömrünün sevgiliden ayrı olarak elinden uçup gittiğini birçok defa zikretmiştir.Dîvân’ın iki nüshası bilinmektedir.Dîvân-ı Se-zebânadıyla kaydedilmiş olan birinci nüshası, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu’nda 7928 demirbaş numarasıyla (1b-84a varaklar arası Türkçe, 85b-154b arası Farsça, 155a-188a arası ise Arapça divandır.) kayıtlıdır.Dîvân’ın ikinci nüshası ise İstanbul Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum Eserler Bölümü’nde 235 demirbaş numarasıyla (1b-68a varaklar arası Türkçe, 68b-123a arası Farsça, 123b-149a arası ise Arapça divandır.) kayıtlıdır (Bektaş 2016: 38-40). Her iki nüshada da eserin hemen başında “Mardin sâkinlerinden Mardin müftisi Es-Seyyid Ömer Şevkî Efendinüñ te’lif eyledüği Se-Zebân Dîvânıdur” ibaresi mevcuttur. Dolayısıyla bu eseri üç farklı divan şeklinde değil deDîvân-ı Se-zebânadıyla üç dilden teşekkül etmiş şiirlerin bir arada sunulduğu yani üç divanın birleştirildiği tek eser/külliyat olarak algılamak gerekir. ZiraDîvân-ı Se-zebân’ın her iki nüshasının başında kaside nazım şekliyle söylenmiş olan sebeb-i te’lif bölümü bunu teyit eder hükmündedir. Türkçe divan üzerinde yüksek lisans tezi (Kanmaz 2010); Farsça divan üzerinde ise doktora tezi (Bektaş 2016) hazırlanmıştır. Arapça divan üzerinde ise henüz bir bilimsel çalışma yapılmamıştır.Şairin biyografisi için bk. “Şevkî, Ömer Şevkî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Doç. Dr. Mehmet Sait ÇALKA

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum

Niteliği Telif

Kaynakça Bektaş, Ömer (2016).Ömer Şevkî ve Farsça Divanı.Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. Çalka, Mehmet Sait (2007). “Şuara Tezkirelerine Göre Mardinli Divan Şairleri”.Makalelerle Mardin IV, Önemli Simalar Dini Topluluklar.(ed. İbrahim Özcoşar), İstanbul: İmak Ofset Basım Yayın. 59-76. Çalka, Mehmet Sait (2010). “Mardinli Ömer Şevki Efendi ve Türkçe Divânı”.Sûfî Araştırmaları - Sufi Studies, 1 (1): 49-60. Kanmaz, Fatma Esra (2010).Ömer Şevki Mardinî ve Divanı.Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. Ömer Şevkî,Dîvân-ı Se-zebân.Milli Kütüphane. Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu. No. 7928. Ömer Şevkî,Dîvân.Millet Kütüphanesi. Ali Emiri Manzum Eserler Bölümü. No. 235. Yıldırım, İsmail (2020). “Mardinli Ömer Şevkî Efendi’nin ‘Yâ Muhammed Mustafâ’ Redifli Na‘tının Şerhi”,4. Uluslararası Mardin Artuklu Bilimsel Araştırmalar Kongresi 7-8 Ağustos 2020 Sosyal Bilimler Tam Metin Kitabı, Farabi Yayınevi. 336-348.

Atıf Bilgileri ÇALKA, Mehmet Sait. "DÎVÂN / DÎVÂN-I SE-ZEBÂN (ŞEVKÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-divan-i-se-zeban-sevki. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].