KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK

Name: KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK
Author: EBÛ HAYYÂN, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî

İsim	KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK
Yazar	EBÛ HAYYÂN, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî
Basım Tarihi:	05/04/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - 14. Yüzyıl Memluk-Kıpçak Türkçesinin En Önemli Sözlük ve Gramer Kitabı
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	kitabu-l-idrak-li-lisani-l-etrak-tees-1400
Tarih	1312
Notlar	Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk, Arap filolog Abū Hayyān’ın 14. yüzyılda Mısır’da Türkçe olarak yazdığı (1313) sözlük ve dil bilgisi kitabı.Eser gerek Memlûklerin kültürel politikaları, gerekse iktidara hâkim olan Türklerin konuştuğu dilin Araplar tarafından öğrenilmesi ihtiyacını karşılamak amacıyla yazılmıştır. Memlûkler döneminde, Mısır Suriye sahasında Türk hâkimiyeti döneminde Türkçenin öneminin arttığı, bu durumun Türkçe üzerinde yapılan çalışmalara ve bu dilin öğrenilmesine yönelik çabaları arttırdığı görülmektedir. Eser bu dönem içerisinde devrinin Türkçesini ortaya koymak ve bu dili başkalarına öğretmek amacıyla sözlük ve gramer bakımından orijinal bir dil malzemesi olarak istinsah edilmiştir.Eserin dili, içerisinde Türkmence (Oğuzca) özellikler bulunmakla birlikte, devlet idaresine hâkim unsur olan Kıpçakların konuştuğu Memlük-Kıpçak Türkçesidir. Ebū Hayyān, eserinde Mısır-Suriye sahasında konuşulan Genel Türkçenin özelliklerini ana hatlarıyla vermeye çalışmıştır. Bununla birlikte, aynı dönemde yazılan Türkçe gramer ve sözlüklerde yer alan “Türkmence”, “Kıpçakça” veya “Halis Kıpçakça” gibi adlandırmaları tercih etmemiş, yalnızca eserin sözlük ve gramer kısmında “Türkmence” ve “Kıpçakça” unsurlardan bahsetmiştir. Aynı zamanda Mısır ve Suriye bölgesinde iskân eden diğer azınlık Türk boylarının ve farklı coğrafyalarda konuşulan Türk lehçelerinin (Türkistan dili, Harizm dili, Tatar, Bulgar, Toksuba dilleri vb.) dil özelliklerine de değinmiştir. Çalışmanın sözlük ve gramer kısımlarından hareketle müellifin Mısır-Suriye sahasındaki lehçelerin ayrımını iyi yaparak farklı ağız özellikleri hakkında bilgiler verdiği görülür.Eserde kullanılan Türkçenin, Altın Orda-Harezm sahasında Kıpçak Türkçesiyle yazılan Hüsrev ü Şirin ve Gülistan Tercümesi gibi eserlerin diline yakın olması, Kİ’nin dilinin ses ve biçim özelliklerinin yanında kullanılan söz varlığı açısından da ağırlıklı olarak Kıpçak Türkçesi olduğuna işaret eder. Aynı zamanda eserin gramer kısmında Kıpçak lehçesi ağır basarken sözlük kısmında Kıpçakça unsurlar dışında Türkmence söz varlığının etkisi de azımsanmayacak derecededir. Kİ, söz varlığı bakımından orijinal bir malzemeye sahiptir. Müellifin ifadesine göre eser, kendinden önce yazılmış bir kitabı temel almayıp bizzat kendisinin itibar ettiği kişilerin ağzından derlenerek hazırlanmıştır. Kİ’nin sözlük düzeni, Memlûk-Kıpçak sahasında yazılan diğer sözlüklerden farklıdır. Eserde Türkçe kelimelerin köklerindeki tüm sesler Arap alfabesine göre sıralanmıştır. Kelimeler Arap sözlükçülüğünde kullanılan ve “Modern Sözlük Tertip” metodu olarak adlandırılan yönteme göre düzenlenmiştir. Buna göre kelime köklerinde yer alan tüm harfler baştan sona alfabetik olarak sıralanmıştır. Kİ’nin sözlük kısmında Arapça unsurlara yer verilmemiştir. Buna neden olarak eserin Araplara Türk dilini öğretme amacıyla yazılması ve müellifin Mısır’da konuşulan standart Türkçeyi esas alarak asıl Türk dilini ortaya koyma çabasının olduğu düşünülebilir.Eserin orijinali günümüze ulaşmamakla birlikte, elimizde üç nüshası mevcuttur. Bunların birincisi İstanbul Bayezid Umumî Kütüphanesi’nin Veliyüddin Efendi bölümünde kayıtlı 1335 tarihli nüshadır. İkinci nüsha İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Arapça Yazmalar kısmında kayıtlı olup Ahmed ibni Sāfi’i tarafından 1402 tarihinde Lazkiye’de yazılmıştır. Eserin üçüncü nüshası ise Kahire’de Milli Vesikalar Kütüphanesinde bulunmaktadır.Yazarın biyografisi için bk. “Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Prof. Dr. AYŞE MELEK ÖZYETGİN
Alfabesi	Arap
Yapısı	Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Caferoğlu, Ahmet (1931).Abû Hayyân, Kitâb al-idrâk li lisân al-Atrâk.İstanbul. Develi, Hayati (2002). “Kitâbü’l-İdrâk”.Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi,C. 26. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 108. Haywood, John A. (1960).Arabic Lexicography.Leiden: E. J. Brill. Özyetgin, A. Melek. (2001).Ebū Ḥayyān, Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk, Fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. Ankara: KÖKSAV, Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi. Özyetgin, A. Melek, (2003). “14. Yüzyılda Ünlü Arap Filolog Ebū Hayyan’ın Bilgisi Dâhilindeki Türk Dünyası’,Türkoloji Dergisi, XVI/2: 35-51. Özyetgin, A. Melek (2016). “The Contribution of One of the Oldest Dictionaries and Grammar Books of the Turkic Language to Etymological Studies: Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk”,International Symposium on the Etymology of Turkic languages in China, The Minzu University of China, 21-23 October 2016, BEIJING.
Atıf Bilgileri	ÖZYETGİN, AYŞE MELEK. "KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/kitabu-l-idrak-li-lisani-l-etrak-tees-1400. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK

Yazar EBÛ HAYYÂN, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî

Basım Tarihi 05/04/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - 14. Yüzyıl Memluk-Kıpçak Türkçesinin En Önemli Sözlük ve Gramer Kitabı

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası kitabu-l-idrak-li-lisani-l-etrak-tees-1400

Tarih 1312

Notlar Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk, Arap filolog Abū Hayyān’ın 14. yüzyılda Mısır’da Türkçe olarak yazdığı (1313) sözlük ve dil bilgisi kitabı.Eser gerek Memlûklerin kültürel politikaları, gerekse iktidara hâkim olan Türklerin konuştuğu dilin Araplar tarafından öğrenilmesi ihtiyacını karşılamak amacıyla yazılmıştır. Memlûkler döneminde, Mısır Suriye sahasında Türk hâkimiyeti döneminde Türkçenin öneminin arttığı, bu durumun Türkçe üzerinde yapılan çalışmalara ve bu dilin öğrenilmesine yönelik çabaları arttırdığı görülmektedir. Eser bu dönem içerisinde devrinin Türkçesini ortaya koymak ve bu dili başkalarına öğretmek amacıyla sözlük ve gramer bakımından orijinal bir dil malzemesi olarak istinsah edilmiştir.Eserin dili, içerisinde Türkmence (Oğuzca) özellikler bulunmakla birlikte, devlet idaresine hâkim unsur olan Kıpçakların konuştuğu Memlük-Kıpçak Türkçesidir. Ebū Hayyān, eserinde Mısır-Suriye sahasında konuşulan Genel Türkçenin özelliklerini ana hatlarıyla vermeye çalışmıştır. Bununla birlikte, aynı dönemde yazılan Türkçe gramer ve sözlüklerde yer alan “Türkmence”, “Kıpçakça” veya “Halis Kıpçakça” gibi adlandırmaları tercih etmemiş, yalnızca eserin sözlük ve gramer kısmında “Türkmence” ve “Kıpçakça” unsurlardan bahsetmiştir. Aynı zamanda Mısır ve Suriye bölgesinde iskân eden diğer azınlık Türk boylarının ve farklı coğrafyalarda konuşulan Türk lehçelerinin (Türkistan dili, Harizm dili, Tatar, Bulgar, Toksuba dilleri vb.) dil özelliklerine de değinmiştir. Çalışmanın sözlük ve gramer kısımlarından hareketle müellifin Mısır-Suriye sahasındaki lehçelerin ayrımını iyi yaparak farklı ağız özellikleri hakkında bilgiler verdiği görülür.Eserde kullanılan Türkçenin, Altın Orda-Harezm sahasında Kıpçak Türkçesiyle yazılan Hüsrev ü Şirin ve Gülistan Tercümesi gibi eserlerin diline yakın olması, Kİ’nin dilinin ses ve biçim özelliklerinin yanında kullanılan söz varlığı açısından da ağırlıklı olarak Kıpçak Türkçesi olduğuna işaret eder. Aynı zamanda eserin gramer kısmında Kıpçak lehçesi ağır basarken sözlük kısmında Kıpçakça unsurlar dışında Türkmence söz varlığının etkisi de azımsanmayacak derecededir. Kİ, söz varlığı bakımından orijinal bir malzemeye sahiptir. Müellifin ifadesine göre eser, kendinden önce yazılmış bir kitabı temel almayıp bizzat kendisinin itibar ettiği kişilerin ağzından derlenerek hazırlanmıştır. Kİ’nin sözlük düzeni, Memlûk-Kıpçak sahasında yazılan diğer sözlüklerden farklıdır. Eserde Türkçe kelimelerin köklerindeki tüm sesler Arap alfabesine göre sıralanmıştır. Kelimeler Arap sözlükçülüğünde kullanılan ve “Modern Sözlük Tertip” metodu olarak adlandırılan yönteme göre düzenlenmiştir. Buna göre kelime köklerinde yer alan tüm harfler baştan sona alfabetik olarak sıralanmıştır. Kİ’nin sözlük kısmında Arapça unsurlara yer verilmemiştir. Buna neden olarak eserin Araplara Türk dilini öğretme amacıyla yazılması ve müellifin Mısır’da konuşulan standart Türkçeyi esas alarak asıl Türk dilini ortaya koyma çabasının olduğu düşünülebilir.Eserin orijinali günümüze ulaşmamakla birlikte, elimizde üç nüshası mevcuttur. Bunların birincisi İstanbul Bayezid Umumî Kütüphanesi’nin Veliyüddin Efendi bölümünde kayıtlı 1335 tarihli nüshadır. İkinci nüsha İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Arapça Yazmalar kısmında kayıtlı olup Ahmed ibni Sāfi’i tarafından 1402 tarihinde Lazkiye’de yazılmıştır. Eserin üçüncü nüshası ise Kahire’de Milli Vesikalar Kütüphanesinde bulunmaktadır.Yazarın biyografisi için bk. “Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Prof. Dr. AYŞE MELEK ÖZYETGİN

Alfabesi Arap

Yapısı Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Caferoğlu, Ahmet (1931).Abû Hayyân, Kitâb al-idrâk li lisân al-Atrâk.İstanbul. Develi, Hayati (2002). “Kitâbü’l-İdrâk”.Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi,C. 26. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 108. Haywood, John A. (1960).Arabic Lexicography.Leiden: E. J. Brill. Özyetgin, A. Melek. (2001).Ebū Ḥayyān, Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk, Fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. Ankara: KÖKSAV, Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi. Özyetgin, A. Melek, (2003). “14. Yüzyılda Ünlü Arap Filolog Ebū Hayyan’ın Bilgisi Dâhilindeki Türk Dünyası’,Türkoloji Dergisi, XVI/2: 35-51. Özyetgin, A. Melek (2016). “The Contribution of One of the Oldest Dictionaries and Grammar Books of the Turkic Language to Etymological Studies: Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk”,International Symposium on the Etymology of Turkic languages in China, The Minzu University of China, 21-23 October 2016, BEIJING.

Atıf Bilgileri ÖZYETGİN, AYŞE MELEK. "KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/kitabu-l-idrak-li-lisani-l-etrak-tees-1400. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].