HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)

Name: HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)
Author: İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî (d. 856-861/1452-1457 - ö. 921, 927, 930, 971?/1515, 1521, 1523, 1564?)

İsim	HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)
Yazar	İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî (d. 856-861/1452-1457 - ö. 921, 927, 930, 971?/1515, 1521, 1523, 1564?)
Basım Tarihi:	28/12/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - umumi tarih kitabı
Tür	Kitap
Dil	Farsça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	hest-bihist-kitabu-s-sifati-s-semaniyye-fi-zikri-l-kayasireti-l-osmaniyye-idris
Tarih	911/1506
Notlar	Din âlimi ve devlet adamı İdrîs-i Bitlisî tarafından yazılan Farsça eser. II. Bâyezîd devri dâhil olmak üzere Osmanlı’nın ilk sekiz sultanının devirlerini içine alan umumi bir tarih kitabıdır (Özcan 1998: 271). Bizzat II. Bâyezîd’in emriyle 908/1502-03 yılında yazılmaya başlanmış olan eser (Akot 2013: 77), 30 ay içinde 911/1506 yılında tamamlanmıştır (Akçay 2021). Yazarı tarafındanKitâbü’s-Sıfâti’s-Semâniyye fî-Zikri’l-(Ahbâri’l-)Kayâsıreti’l-(Hulefâ’i’l-)Osmâniyyeolarak isimlendirilen eser, yine kendisinin verdiği FarsçaHeşt Bihiştismiyle meşhur olmuştur (Özcan 1998: 271; Başaran 2000: 41; Yıldırım 2010: XLIX). Mukaddimesine göre telifi karşılığında müellife 50000 akçe verilmiştir. Çeşitli sebeplerle II. Bâyezîd’den istediği desteği alamayan Bitlisî, mensur bir dîbâceyle manzum bir hâtime eklediği kitabını daha sonra Yavuz Sultan Selîm’e sunmuştur (Özcan, 1998: 271).Heşt Bihişt'te 710/1310-11 yılından 908/1502 yılına kadar gerçekleşen olaylar anlatılmıştır. Ancak dîbâce ve hâtime eklenmiş müellif hattı nüshada 919/1513 tarihli bir olaydan daha bahsedilmiştir. Hâtimede II. Bâyezîd devrinin sonları, Kızılbaş sorunu, şehzadeler arasındaki kavgalar, Yavuz Sultan Selîm’in sultan oluşu ve saltanatının ilk dönemleri anlatılmış, devamındaki şikâyetnamedeyse müellifin bazı anılarına yer verilmiştir (Özcan 1998: 271). Bitlisî, eserini yazarken yeri geldikçe Acem, Selçuklu, Bizans ve Osmanlı tarihlerinden faydalandığını belirtmiştir. Özellikle beşinci bâbda Âşıkpaşazâde’ninTevârîh-i Âl-i Osmân’ıyla beraberHeşt Bihişt’te yer alan diğer bilgilerin önemli bir kısmıKitâb-ı Cihân-nümâile paralellik arz etmektedir. Ayrıca müellifin 15. yüzyılda Şükrullâh’ın Farsça yazdığıBehcetü’t-Tevârîh’i görüp faydalanmış olması da ihtimal dâhilindedir. Bitlisî, eserini Cüveynî, Vassâf ve Şerefeddîn Alî Yezdî’nin tarihlerini merkeze alarak yazmıştır. Böylece tarih yazıcılığında belagati önemseyen İran tarihçiliğinin Osmanlı’da başlamasında ilk temsilci olarak Bitlisî’nin rolü büyüktür (Akçay 2021). DolayısıylaHeşt Bihişt, edebî bir üslûpla birçok latife ve şiir örneğiyle süslenerek yazılmıştır (Özcan 1998: 272).Giriş, her biri bir padişahın devrini anlatan sekiz bölüm ve hâtime kısmından oluşanHeşt Bihişt'te her bölüme 50-100 beyitlik önsöz niteliğinde bir mesneviyle başlanmıştır. Bu bölümler de kendi içinde giriş, alt başlık ve sonuçtan oluşmaktadır.Heşt Bihişt, 8000 satırı bulan mısra, beyit, kaside ve rubai ihtiva eden bir eser olması yönüyle kendi döneminde de tenkit edilmiştir. Müellif, hâtime kısmında niçin böyle bir üslup kullandığını gerekçeleriyle izah etmiştir. Ancak bu aşırılık, olayların anlatımında bazen karışıklık, yanlışlık ve çeşitli kronolojik hatalara sebep olmuştur (Özcan 1998: 272). Hoca Sa'deddîn Efendi'nin,Tâcü’t-Tevârîh’i yazarkenHeşt Bihişt’i büyük ölçüde kaynak olarak kullanmasıTâcü’t-Tevârîh'inHeşt Bihişt’in tercümesi gibi görünmesine sebep olmuştur. Gelibolulu Mustafâ Âlî'nin deKünhü’l-Ahbâr’ı yazarkenHeşt Bihişt’i kaynak olarak kullanması, eserinHeşt Bihişt’in özet bir tercümesi olarak değerlendirilmesiyle sonuçlanmıştır. Müneccimbaşı Ahmed Dede deSahâ'ifü’l-Ahbâradlı genel tarih kitabını yazarkenHeşt Bihişt’ten faydalandığını belirtmiştir. 16. asır tarihçilerinden Taşköprîzâde, kendi zamanına kadar yazılmış tarihlerin en iyisi olarakHeşt Bihişt’ti göstermiştir. İdrîs-i Bitlisî'nin günümüze ulaşmamış kaynakları kullanmış olması ihtimali eserin en önemli özelliğidir. Ménage iseHeşt Bihişt’in kaynak olarak hak etmediği bir kıymete sahip olduğunu belirtmiştir. Kimi eleştirilere rağmenHeşt Bihişt, müellifin yaşadığı döneme ait bilgiler verdiği kısımları bakımında önemlidir (Özcan 1998: 272).Heşt Bihişt’in müellif hattı olarak günümüze ulaşan önemli dört nüshası Süleymaniye ve Nuruosmaniye Kütüphanelerinde ikişer adet olarak mevcuttur (Özcan 1998: 273). Eserin yurt dışındaki kütüphanelerde 38 (Başaran 2000: 64-70), yurt içindekilerde ise 33 nüshası tespit edilmiştir (Yıldırım 2010: LXXIII-LXXXII). Müellifin oğlu Ebülfazl Mehmed Efendi, Yavuz Sultan Selîm devri (1512-1520) olaylarını babasının müsveddelerine dayanarakZeyl-i Heşt Bihiştadıyla kaleme almıştır.Heşt Bihişt, Abdülbâki Sa'dî Efendi tarafından I. Mahmûd’un emriyle 1146/1733-34 yılında Türkçeye tercüme edilmiştir. Bu tercümenin de birçok yazma nüshası vardır. Kitabın bazı kısımları Wilhelm Friedrich Carl Giese tarafından 1929 yılında iktibas edilmiştir. Şöhretine rağmen üzerinde ciddi bir çalışma yapılmayanHeşt Bihişt’in sadece Osmân Bey ve Orhan Bey dönemlerine ait bölümleri Mehmed Şükrü Bey tarafından 1934 yılında incelenmiştir (Özcan 1998: 273). Vural Genç,Heşt Bihişt'in Osman Gazi dönemi üzerine yüksek lisans çalışması yapmıştır (2007). Muhammed İbrahim Yıldırım ise Fatih Sultan Mehmed dönemi üzerine bir doktora tezi hazırlamış (2010), daha sonra bu çalışmayı yayımlamıştır (2019).Yazarın biyografisi için bk. "İdrîs, İdrîs-i Bitlisî".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Doç. Dr. ADNAN OKTAY
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum-Mensur
Niteliği	Telif
Kaynakça	Akot, Bülent (2013). "Mevlânâ İdrîs-i Bitlisî ve Manzum Kırk Hadîs Tercümesi: Hadîs-i Çihil".İslâmî Araştırmalar Dergisi, 24 (2): 71-84. Başaran, Orhan (2000).İdrîs-i Bitlisî’nin Heşt Bihişt’inin Hâtime’si (Metin-İnceleme-Çeviri). Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. Genç, Vural, (2007).İdrîs-i Bitlisî, Heşt Bihişt, Osman Gazi Dönemi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi. Imazawa, Koji (2005). “İdrîs-i Bitlîsî'nin Heşt Bihişt'inin İki Tip Nüshası Üzerine Bir İnceleme”.Belleten, 69 (256): 859-896. İdrîs-i Bitlisî.Heşt Bihişt.Süleymaniye Kütüphanesi. Esad Efendi. Nu. 2197. Mehmed Şükrü (1934).Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu: Bitlisli İdrîs'in Heşt Bihişt Adlı Eserine Göre Tenkidî Araştırma. Ankara: Hakimiyeti Milliye Matbaası. Özcan, Abdülkadir (1998). "Heşt Bihişt".İslâm Ansiklopedisi. C. 17. İstanbul: TDV Yay. 271-273. Wilhelm, Friedrich Carl Giese (1929).Die Verschiedenen Textrezensionen des Asiqpasazade'de. Leipzig. Yıldırım, Muhammed İbrahim (2010).İdrîs-i Bitlisî’nin Heşt Behişt’ine Göre Fatih Sultan Mehmed ve Dönemi. Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi. Yıldırım, Muhammed İbrahim (2019).İdrîs-i Bitlisî, Heşt Behişt, VII. Ketîbe, Fatih Sultan Mehmed Devri, 1451-1481. Ankara: TTK Yay.
Atıf Bilgileri	OKTAY, ADNAN. "HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/hest-bihist-kitabu-s-sifati-s-semaniyye-fi-zikri-l-kayasireti-l-osmaniyye-idris. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)

Yazar İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî (d. 856-861/1452-1457 - ö. 921, 927, 930, 971?/1515, 1521, 1523, 1564?)

Basım Tarihi 28/12/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - umumi tarih kitabı

Tür Kitap

Dil Farsça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası hest-bihist-kitabu-s-sifati-s-semaniyye-fi-zikri-l-kayasireti-l-osmaniyye-idris

Tarih 911/1506

Notlar Din âlimi ve devlet adamı İdrîs-i Bitlisî tarafından yazılan Farsça eser. II. Bâyezîd devri dâhil olmak üzere Osmanlı’nın ilk sekiz sultanının devirlerini içine alan umumi bir tarih kitabıdır (Özcan 1998: 271). Bizzat II. Bâyezîd’in emriyle 908/1502-03 yılında yazılmaya başlanmış olan eser (Akot 2013: 77), 30 ay içinde 911/1506 yılında tamamlanmıştır (Akçay 2021). Yazarı tarafındanKitâbü’s-Sıfâti’s-Semâniyye fî-Zikri’l-(Ahbâri’l-)Kayâsıreti’l-(Hulefâ’i’l-)Osmâniyyeolarak isimlendirilen eser, yine kendisinin verdiği FarsçaHeşt Bihiştismiyle meşhur olmuştur (Özcan 1998: 271; Başaran 2000: 41; Yıldırım 2010: XLIX). Mukaddimesine göre telifi karşılığında müellife 50000 akçe verilmiştir. Çeşitli sebeplerle II. Bâyezîd’den istediği desteği alamayan Bitlisî, mensur bir dîbâceyle manzum bir hâtime eklediği kitabını daha sonra Yavuz Sultan Selîm’e sunmuştur (Özcan, 1998: 271).Heşt Bihişt'te 710/1310-11 yılından 908/1502 yılına kadar gerçekleşen olaylar anlatılmıştır. Ancak dîbâce ve hâtime eklenmiş müellif hattı nüshada 919/1513 tarihli bir olaydan daha bahsedilmiştir. Hâtimede II. Bâyezîd devrinin sonları, Kızılbaş sorunu, şehzadeler arasındaki kavgalar, Yavuz Sultan Selîm’in sultan oluşu ve saltanatının ilk dönemleri anlatılmış, devamındaki şikâyetnamedeyse müellifin bazı anılarına yer verilmiştir (Özcan 1998: 271). Bitlisî, eserini yazarken yeri geldikçe Acem, Selçuklu, Bizans ve Osmanlı tarihlerinden faydalandığını belirtmiştir. Özellikle beşinci bâbda Âşıkpaşazâde’ninTevârîh-i Âl-i Osmân’ıyla beraberHeşt Bihişt’te yer alan diğer bilgilerin önemli bir kısmıKitâb-ı Cihân-nümâile paralellik arz etmektedir. Ayrıca müellifin 15. yüzyılda Şükrullâh’ın Farsça yazdığıBehcetü’t-Tevârîh’i görüp faydalanmış olması da ihtimal dâhilindedir. Bitlisî, eserini Cüveynî, Vassâf ve Şerefeddîn Alî Yezdî’nin tarihlerini merkeze alarak yazmıştır. Böylece tarih yazıcılığında belagati önemseyen İran tarihçiliğinin Osmanlı’da başlamasında ilk temsilci olarak Bitlisî’nin rolü büyüktür (Akçay 2021). DolayısıylaHeşt Bihişt, edebî bir üslûpla birçok latife ve şiir örneğiyle süslenerek yazılmıştır (Özcan 1998: 272).Giriş, her biri bir padişahın devrini anlatan sekiz bölüm ve hâtime kısmından oluşanHeşt Bihişt'te her bölüme 50-100 beyitlik önsöz niteliğinde bir mesneviyle başlanmıştır. Bu bölümler de kendi içinde giriş, alt başlık ve sonuçtan oluşmaktadır.Heşt Bihişt, 8000 satırı bulan mısra, beyit, kaside ve rubai ihtiva eden bir eser olması yönüyle kendi döneminde de tenkit edilmiştir. Müellif, hâtime kısmında niçin böyle bir üslup kullandığını gerekçeleriyle izah etmiştir. Ancak bu aşırılık, olayların anlatımında bazen karışıklık, yanlışlık ve çeşitli kronolojik hatalara sebep olmuştur (Özcan 1998: 272). Hoca Sa'deddîn Efendi'nin,Tâcü’t-Tevârîh’i yazarkenHeşt Bihişt’i büyük ölçüde kaynak olarak kullanmasıTâcü’t-Tevârîh'inHeşt Bihişt’in tercümesi gibi görünmesine sebep olmuştur. Gelibolulu Mustafâ Âlî'nin deKünhü’l-Ahbâr’ı yazarkenHeşt Bihişt’i kaynak olarak kullanması, eserinHeşt Bihişt’in özet bir tercümesi olarak değerlendirilmesiyle sonuçlanmıştır. Müneccimbaşı Ahmed Dede deSahâ'ifü’l-Ahbâradlı genel tarih kitabını yazarkenHeşt Bihişt’ten faydalandığını belirtmiştir. 16. asır tarihçilerinden Taşköprîzâde, kendi zamanına kadar yazılmış tarihlerin en iyisi olarakHeşt Bihişt’ti göstermiştir. İdrîs-i Bitlisî'nin günümüze ulaşmamış kaynakları kullanmış olması ihtimali eserin en önemli özelliğidir. Ménage iseHeşt Bihişt’in kaynak olarak hak etmediği bir kıymete sahip olduğunu belirtmiştir. Kimi eleştirilere rağmenHeşt Bihişt, müellifin yaşadığı döneme ait bilgiler verdiği kısımları bakımında önemlidir (Özcan 1998: 272).Heşt Bihişt’in müellif hattı olarak günümüze ulaşan önemli dört nüshası Süleymaniye ve Nuruosmaniye Kütüphanelerinde ikişer adet olarak mevcuttur (Özcan 1998: 273). Eserin yurt dışındaki kütüphanelerde 38 (Başaran 2000: 64-70), yurt içindekilerde ise 33 nüshası tespit edilmiştir (Yıldırım 2010: LXXIII-LXXXII). Müellifin oğlu Ebülfazl Mehmed Efendi, Yavuz Sultan Selîm devri (1512-1520) olaylarını babasının müsveddelerine dayanarakZeyl-i Heşt Bihiştadıyla kaleme almıştır.Heşt Bihişt, Abdülbâki Sa'dî Efendi tarafından I. Mahmûd’un emriyle 1146/1733-34 yılında Türkçeye tercüme edilmiştir. Bu tercümenin de birçok yazma nüshası vardır. Kitabın bazı kısımları Wilhelm Friedrich Carl Giese tarafından 1929 yılında iktibas edilmiştir. Şöhretine rağmen üzerinde ciddi bir çalışma yapılmayanHeşt Bihişt’in sadece Osmân Bey ve Orhan Bey dönemlerine ait bölümleri Mehmed Şükrü Bey tarafından 1934 yılında incelenmiştir (Özcan 1998: 273). Vural Genç,Heşt Bihişt'in Osman Gazi dönemi üzerine yüksek lisans çalışması yapmıştır (2007). Muhammed İbrahim Yıldırım ise Fatih Sultan Mehmed dönemi üzerine bir doktora tezi hazırlamış (2010), daha sonra bu çalışmayı yayımlamıştır (2019).Yazarın biyografisi için bk. "İdrîs, İdrîs-i Bitlisî".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Doç. Dr. ADNAN OKTAY

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum-Mensur

Niteliği Telif

Kaynakça Akot, Bülent (2013). "Mevlânâ İdrîs-i Bitlisî ve Manzum Kırk Hadîs Tercümesi: Hadîs-i Çihil".İslâmî Araştırmalar Dergisi, 24 (2): 71-84. Başaran, Orhan (2000).İdrîs-i Bitlisî’nin Heşt Bihişt’inin Hâtime’si (Metin-İnceleme-Çeviri). Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. Genç, Vural, (2007).İdrîs-i Bitlisî, Heşt Bihişt, Osman Gazi Dönemi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi. Imazawa, Koji (2005). “İdrîs-i Bitlîsî'nin Heşt Bihişt'inin İki Tip Nüshası Üzerine Bir İnceleme”.Belleten, 69 (256): 859-896. İdrîs-i Bitlisî.Heşt Bihişt.Süleymaniye Kütüphanesi. Esad Efendi. Nu. 2197. Mehmed Şükrü (1934).Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu: Bitlisli İdrîs'in Heşt Bihişt Adlı Eserine Göre Tenkidî Araştırma. Ankara: Hakimiyeti Milliye Matbaası. Özcan, Abdülkadir (1998). "Heşt Bihişt".İslâm Ansiklopedisi. C. 17. İstanbul: TDV Yay. 271-273. Wilhelm, Friedrich Carl Giese (1929).Die Verschiedenen Textrezensionen des Asiqpasazade'de. Leipzig. Yıldırım, Muhammed İbrahim (2010).İdrîs-i Bitlisî’nin Heşt Behişt’ine Göre Fatih Sultan Mehmed ve Dönemi. Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi. Yıldırım, Muhammed İbrahim (2019).İdrîs-i Bitlisî, Heşt Behişt, VII. Ketîbe, Fatih Sultan Mehmed Devri, 1451-1481. Ankara: TTK Yay.

Atıf Bilgileri OKTAY, ADNAN. "HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/hest-bihist-kitabu-s-sifati-s-semaniyye-fi-zikri-l-kayasireti-l-osmaniyye-idris. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].