ETİMOLOGİSCHES WÖRTERBUCH DER TURKO-TATARİSCHEN SPRACHEN / TÜRK-TATAR DİLLERİNİN ETİMOLOJİK SÖZLÜĞÜ (Á. VÁMBÉRY)

Name: ETİMOLOGİSCHES WÖRTERBUCH DER TURKO-TATARİSCHEN SPRACHEN / TÜRK-TATAR DİLLERİNİN ETİMOLOJİK SÖZLÜĞÜ (Á. VÁMBÉRY)
Author: Á. Vámbéry (d. 1832 / ö. 1913)

İsim	ETİMOLOGİSCHES WÖRTERBUCH DER TURKO-TATARİSCHEN SPRACHEN / TÜRK-TATAR DİLLERİNİN ETİMOLOJİK SÖZLÜĞÜ (Á. VÁMBÉRY)
Yazar	Á. Vámbéry (d. 1832 / ö. 1913)
Basım Tarihi:	31/12/2021
Konu	Bilinmiyor - Türk-Tatar Dillerinin Etimolojik Sözlüğü
Tür	Kitap
Dil	Belirlenmemiş dil
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	etimologisches-worterbuch-der-turco-tatarischen-sprachen
Tarih	?/1878
Notlar	Á. Vámbéry tarafından hazırlanan Türk-Tatar dillerine dair etimolojik sözlük. Karşılaştırmalı ilk etimolojik sözlük olarak değerlendirilebilecek olan eser, 1878 yılında Leipzig’de yayımlanmıştır ve Türkolojinin daha başlangıç dönemlerine ait bir üründür. O dönemde bugün birer yazı dili olan ya da bugün dahi konuşma dili olmakla birlikte müstakil sözlükleri bulunmayan (Halaçça, Sarı Uygurca gibi) Türk dillerinin çok az bilinmesi dolayısıyla eserde kelime kökenleri ile ilgili gerekli açıklamalar yapılırken ilgili sözlüklerden faydalanılamamıştır. Vámbéry’nin o dönem elinde kullanabileceği çok az karşılaştırmalı çalışma mevcuttur. Bunlardan birincisi Lazar Budagov’un sözlüğüdür. Uygurca adı altında yer verdiği örnekleri iseKutadgu Biligüzerine hazırladığı kendi çalışmasından almaktadır. Çuvaşça örnekler ise 1875 Kazan baskısı olan Çuvaşça-Rusça sözlüğe dayanmaktadır. Bunların dışında Altay bölgesi için misyonerlerce hazırlanan bir dilbilgisi, Otto Böhtlingk’in Yakutça çalışması ve M. Alexander Castren’inKoybalca ve Karagasça Okuma KitabıVámbéry’nin kaynakları arasındadır. Sözlüğe giren diller ise Uygurca, Çağatayca, Osmanlı Türkçesi, Kazan Tatarcası, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Altayca, Çuvaşça, Koybal-Karakas lehçeleri ve Yakutçadır.Yazar, sözlüğünün girişinde Türk-Tatar dilleri alanındaki etimolojinin en zor olan kısmının daha eski dil eserlerinin eksikliğinden kaynaklandığını belirtmektedir. Vámbéry, beş sayfalık Türk diline ilişkin bir önsözün ardından Türkçe köklerle ilgili 20 maddelik bir özet ve sınıflandırmaya yer vermiştir. Özet kısmını, A) Die Stammsilbe, B) Lautverwechselung C) Wörtbedeutung biçiminde üçe ayırmış ve toplam 24 sayfalık bir önsöz oluşturmuştur. Vámbéry’nin sözlüğünde 233 maddede birbirinden farklı çok sayıda sözcük yer almaktadır. Gerçekte Vámbéry’ye göre her madde aynı kökten çıkan, farklı söz yapılarına ait sözcükleri içermektedir. Örneğin ilk maddedeaç, aj, at, ay, agses grubuyla oluşan “açılmış, açık, net, boş, aç, acıkmak” anlamındaki sözcükler yer almaktadır. Bunlar, Uyg.açmak“açmak”,açak“kapı, açma”,açuk“boş, açık, temiz”,açun ajun“dünya”,aç“aç, tok değil”, Çağ.açmak“açmak, açık etmek”,aç“yoksul, aç”,açik“açık”, Osm.aj, aç“tok değil, aç”,açık“açık”, Yak.as, asabın“açmak”,as“aç, tok değil”. Vambery aynı grupta Çağ.ayaz“ayaz, açık hava “,aguz, agiz, avuz“ağız” sözcüklerini de ele alır. Vámbéry’nin sözlüğünde, yukarıdaki örneklerde de görüleceği üzere, birbirleriyle kökence ilgisiz sözcükler bir arada ele alınmıştır.Aç- eylemi ile “açıkmak” anlamındakiaç-kökence farklıdır. Yine burada yer verilenajunsözü ise bambaşka bir köke, farklı bir dil ailesine dayanmaktadır. Benzer şekildeayazveağızsözcükleri de karşılaştırılmıştır (Ölmez 1998:176).Hasan Eren, sözlük ile ilgili yaptığı değerlendirmesinde Türkolojinin ilk dönemlerine ait bir eser olması dolayısıyla Türk dilinin en önemli yapıtlarından olan Kaşgarlı’nınDivan’ının bile yer almadığını bundan dolayı sözlükteki hataların kaçınılmaz olduğunu belirtmiştir. Eser, günümüzde aynı zamanda tarihî bir öneme sahiptir.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Araş. Gör. EMİNE GÜRBÜZ
Alfabesi	Latin
Yapısı	Mensur
Niteliği	Bilinmiyor
Kaynakça	Eren, Hasan (1999).Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara. Ölmez, Mehmet (1994).Türk Dillerinin Sözlükleri ve Türk Sözlükçülüğü, Uygulamalı Dilbilim Açısından Türkçenin Görünümü. Ankara: Dil Derneği Yay. Ölmez, Mehmet (1998). “Etimoloji Sözlükleri”.Kebikeç Dergisi.(6): 175-184. Türk Ansiklopedisi(1968). "Etimoloji”. C. XV, Ankara: MEB. Yay. s. 497-498. Vambery, Harmann (1878).Etimologisches Wörterbuch der Turko-Tatarischen Sprachen (Türk Tatar Dillerinin Etimolojik Sözlüğü).Leipzig.
Atıf Bilgileri	GÜRBÜZ, EMİNE. "ETİMOLOGİSCHES WÖRTERBUCH DER TURKO-TATARİSCHEN SPRACHEN / TÜRK-TATAR DİLLERİNİN ETİMOLOJİK SÖZLÜĞÜ (Á. VÁMBÉRY)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/etimologisches-worterbuch-der-turco-tatarischen-sprachen. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

ETİMOLOGİSCHES WÖRTERBUCH DER TURKO-TATARİSCHEN SPRACHEN / TÜRK-TATAR DİLLERİNİN ETİMOLOJİK SÖZLÜĞÜ (Á. VÁMBÉRY)

Yazar Á. Vámbéry (d. 1832 / ö. 1913)

Basım Tarihi 31/12/2021

Konu Bilinmiyor - Türk-Tatar Dillerinin Etimolojik Sözlüğü

Tür Kitap

Dil Belirlenmemiş dil

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası etimologisches-worterbuch-der-turco-tatarischen-sprachen

Tarih ?/1878

Notlar Á. Vámbéry tarafından hazırlanan Türk-Tatar dillerine dair etimolojik sözlük. Karşılaştırmalı ilk etimolojik sözlük olarak değerlendirilebilecek olan eser, 1878 yılında Leipzig’de yayımlanmıştır ve Türkolojinin daha başlangıç dönemlerine ait bir üründür. O dönemde bugün birer yazı dili olan ya da bugün dahi konuşma dili olmakla birlikte müstakil sözlükleri bulunmayan (Halaçça, Sarı Uygurca gibi) Türk dillerinin çok az bilinmesi dolayısıyla eserde kelime kökenleri ile ilgili gerekli açıklamalar yapılırken ilgili sözlüklerden faydalanılamamıştır. Vámbéry’nin o dönem elinde kullanabileceği çok az karşılaştırmalı çalışma mevcuttur. Bunlardan birincisi Lazar Budagov’un sözlüğüdür. Uygurca adı altında yer verdiği örnekleri iseKutadgu Biligüzerine hazırladığı kendi çalışmasından almaktadır. Çuvaşça örnekler ise 1875 Kazan baskısı olan Çuvaşça-Rusça sözlüğe dayanmaktadır. Bunların dışında Altay bölgesi için misyonerlerce hazırlanan bir dilbilgisi, Otto Böhtlingk’in Yakutça çalışması ve M. Alexander Castren’inKoybalca ve Karagasça Okuma KitabıVámbéry’nin kaynakları arasındadır. Sözlüğe giren diller ise Uygurca, Çağatayca, Osmanlı Türkçesi, Kazan Tatarcası, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Altayca, Çuvaşça, Koybal-Karakas lehçeleri ve Yakutçadır.Yazar, sözlüğünün girişinde Türk-Tatar dilleri alanındaki etimolojinin en zor olan kısmının daha eski dil eserlerinin eksikliğinden kaynaklandığını belirtmektedir. Vámbéry, beş sayfalık Türk diline ilişkin bir önsözün ardından Türkçe köklerle ilgili 20 maddelik bir özet ve sınıflandırmaya yer vermiştir. Özet kısmını, A) Die Stammsilbe, B) Lautverwechselung C) Wörtbedeutung biçiminde üçe ayırmış ve toplam 24 sayfalık bir önsöz oluşturmuştur. Vámbéry’nin sözlüğünde 233 maddede birbirinden farklı çok sayıda sözcük yer almaktadır. Gerçekte Vámbéry’ye göre her madde aynı kökten çıkan, farklı söz yapılarına ait sözcükleri içermektedir. Örneğin ilk maddedeaç, aj, at, ay, agses grubuyla oluşan “açılmış, açık, net, boş, aç, acıkmak” anlamındaki sözcükler yer almaktadır. Bunlar, Uyg.açmak“açmak”,açak“kapı, açma”,açuk“boş, açık, temiz”,açun ajun“dünya”,aç“aç, tok değil”, Çağ.açmak“açmak, açık etmek”,aç“yoksul, aç”,açik“açık”, Osm.aj, aç“tok değil, aç”,açık“açık”, Yak.as, asabın“açmak”,as“aç, tok değil”. Vambery aynı grupta Çağ.ayaz“ayaz, açık hava “,aguz, agiz, avuz“ağız” sözcüklerini de ele alır. Vámbéry’nin sözlüğünde, yukarıdaki örneklerde de görüleceği üzere, birbirleriyle kökence ilgisiz sözcükler bir arada ele alınmıştır.Aç- eylemi ile “açıkmak” anlamındakiaç-kökence farklıdır. Yine burada yer verilenajunsözü ise bambaşka bir köke, farklı bir dil ailesine dayanmaktadır. Benzer şekildeayazveağızsözcükleri de karşılaştırılmıştır (Ölmez 1998:176).Hasan Eren, sözlük ile ilgili yaptığı değerlendirmesinde Türkolojinin ilk dönemlerine ait bir eser olması dolayısıyla Türk dilinin en önemli yapıtlarından olan Kaşgarlı’nınDivan’ının bile yer almadığını bundan dolayı sözlükteki hataların kaçınılmaz olduğunu belirtmiştir. Eser, günümüzde aynı zamanda tarihî bir öneme sahiptir.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Araş. Gör. EMİNE GÜRBÜZ

Alfabesi Latin

Yapısı Mensur

Niteliği Bilinmiyor

Kaynakça Eren, Hasan (1999).Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara. Ölmez, Mehmet (1994).Türk Dillerinin Sözlükleri ve Türk Sözlükçülüğü, Uygulamalı Dilbilim Açısından Türkçenin Görünümü. Ankara: Dil Derneği Yay. Ölmez, Mehmet (1998). “Etimoloji Sözlükleri”.Kebikeç Dergisi.(6): 175-184. Türk Ansiklopedisi(1968). "Etimoloji”. C. XV, Ankara: MEB. Yay. s. 497-498. Vambery, Harmann (1878).Etimologisches Wörterbuch der Turko-Tatarischen Sprachen (Türk Tatar Dillerinin Etimolojik Sözlüğü).Leipzig.

Atıf Bilgileri GÜRBÜZ, EMİNE. "ETİMOLOGİSCHES WÖRTERBUCH DER TURKO-TATARİSCHEN SPRACHEN / TÜRK-TATAR DİLLERİNİN ETİMOLOJİK SÖZLÜĞÜ (Á. VÁMBÉRY)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/etimologisches-worterbuch-der-turco-tatarischen-sprachen. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].