DÎVÂN-I FÂRİSÎ (FÂNÎ)

Name: DÎVÂN-I FÂRİSÎ (FÂNÎ)
Author: Alî Şîr Nevâyî/Nevâî, Fânî (d. 17 Ramazan 844/9 Şubat 1441 - ö. 12 Cemâziyelâhir 906/3 Ocak 1501)

İsim	DÎVÂN-I FÂRİSÎ (FÂNÎ)
Yazar	Alî Şîr Nevâyî/Nevâî, Fânî (d. 17 Ramazan 844/9 Şubat 1441 - ö. 12 Cemâziyelâhir 906/3 Ocak 1501)
Basım Tarihi:	01/08/2021
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - şiirler
Tür	Kitap
Dil	Farsça
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	divan-i-farisi-fani-ali-sir-nevayi
Tarih	?
Notlar	Emîr Nizâmeddîn Alî Şîr Nevâyî’nin, Abdurrahmân-ı Câmî’nin (ö.898/1492) isteği ve Hüseyin Baykara’nın (ö.911/1506) emri ile kaleme almış olduğu eseridir.FarsçaDîvân’ın üç nüshası bulunmaktadır. Müze nüshası, Türk ve İslam Eserleri Müzesi 1952 numaralı nüshadır. Dîbâcesinin sonu ile ilk kasidenin başı eksik olup üç minyatürü vardır, ta‘lik yazı ile yazılmış fakat yazıldığı tarihi ve yeri belirtilmemiştir. Nuruosmaniye nüshası, Nuruosmaniye kütüphanesi, 3850 numarada kayıtlıdır. (Levend 1966:10) Kemâl İbn Mahmûd Taberî tarafından 999/1590 yılında istinsah edilmiştir. Süleymaniye nüshası, Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa, 632 numarada kayıtlıdır. Müstensihi ve istinsah kaydı belli değildir.Dîvân’ın, Rukneddîn Humâyûnferruh tarafından 1342/1924 yılındaDîvân-ı Emîr Nizâmeddîn AlîŞîr Nevâyîadıyla Tahran’da ilk baskısı, 1375/1956 yılında da ikinci baskısı yayımlanmıştır. Bu eserdeTuhfetü’l-efkâradında bir kaside yer almaktadır. Bu kaside, Nevâyî’nin Emîr Hüsrev-i Dihlevî’ninBahru’l-ebrâr, Câmî’ninLüccetü’l-esrârkasidelerine yazmış olduğu bir naziredir.Dîvânnüshalarında ise kaside sayısı altı adettir. Humâyûnferruh neşrine göreDîvân, 485 gazel, 1 müseddes, 1 mersiye, 32 kıta, 59 rubai, 10 tarih, 16 tane muammadan oluşmaktadır. Gazellerin 1 tanesi 2 beyit, 5 tanesi 5 beyit, 46 tanesi 6 beyit, 253 tanesi 7 beyit, 27 tanesi 8 beyit, 139 tanesi 9 beyit, 4 tanesi 10 beyit, 10 tanesi de 11 beyittir.Dîvân’da iki tür gazel dikkati çekmektedir. Bunların ilki;Dîvân’ın önemli bir kısmını oluşturan “tetebbuî” gazellerdir. Bu şiirler, Nevâyî’nin şairleri örnek alıp onların vezin ve kafiyelerini kullanarak yazdığı gazellerdir. Tetebbuî gazellerde Nevâyî, Sadî-i Şîrâzî (ö. 691/1291), Emîr Husrev-i Dihlevî (ö.725/1325), Hasan Dihlevî (ö. 777/1375), Hâfız-i Şîrâzî (ö. 791/1388), Kemâl-i Hocendî, (ö. 803/1400) Mevlânâ Kâtibî (ö. 839/1435), Selman-i Sâvecî (ö. 887/1482), Abdurrahmân-i Câmî, Sultan Hüseyin Baykara gibi şairleri örnek almış, dizelerini onların tarzında kaleme almıştır.Dîvân’a göre Nevâyî, Sa’dî-yi Şîrâzî’den 25 gazel, Emîr Husrev-i Dihlevî’den 33 gazel, Hasan Dihlevî’den 2 gazel, Kemâl-i Hocendî’den 5 gazel, Mevlânâ Kâtibî’den 1 gazel, Selmân-i Sâvecî’den 2 gazel, Abdurrahmân-i Câmî’den 39 gazel ve Sultan Hüseyin Baykara’dan 2 gazel tertib etmiştir. Nevâyî’nin en çok etkisinde kaldığı şair Hâfız-ı Şirâzî’dir ziraDîvân’daki 485 gazelin 231’ini Hâfız’ın tavrında yazmış ve ondan “dünyaya huzur veren gazel şairi” diye söz etmiştir.Dîvân’da bu gazellerin başında “Tetebbu‘-i Hâce Hâfız”, “Tetebbu‘-i Emîr”, “Tetebbu‘-i Mahdûmî-i Câmî” gibi başlıklar bulunmaktadır. Bu başlıklardan nazire söylediği kişiler anlaşılmaktadır. “Tetebbu‘-i Emîr Husrev der Tavr-ı Hâce Hâfız”, “Der Tavr-ı Şeyh Kemâl”, “Der Tavr-ı Şeyh” gibi başlıklar da sevdiği veya beğendiği şairlerin tarzında söylediği gazelleri göstermektedir.İkinci tip gazeller ise; “ihtirâî” adı verilen, şairin kendi zevki ve özgün tarzıyla yazdığı gazellerdir. Bu gazellerin başında da “muhteri‘” veya “ihtira‘” başlıkları bulunmaktadır.Dîvân’da kime yazıldığı belli olmayan gazeller de vardır. Bunlar da “Tetebbu‘-i Ba‘zî ez-Zurefâ-yi Zemân”, “Tetebbu'-i Ba’zî-i Yârân” gibi başlıklar altındadır.Nevâyî’nin irfanî ve nasihatvârî gazellerinin yanında âşıkâne gazelleri de yer almaktadır. Bu gazeller, bazen aşkı ve etkilerini ifade ederken, bazen de aşk yolunda çekilen sıkıntıları ve üzüntüleri güzel bir ifade ile dile getirirler. Şiirlerinde Nevâyî, sevgiliye olan sonsuz bağlılık ve sadakatle sevgiliden, onun güzellik unsurlarından bahseder. Hüseyin Baykara’yı övdüğü gazeli de dikkat çekicidir. (Humâyûnferruh 1924: 261). Gazeller, münâcât, hamd ve na‘t ile başlamaktadır ve makta beyitlerinde Nevâyî, Fânî mahlasını kullanmaktadır.Nevâyî, şekli ve başlığından anlaşıldığına göre, hükümdarın emriyle Câmî’nin "kâşkî" redifli bir gazelini tazmin ederek oluşturduğu tesdîste Sultan Hüseyin Baykara’yı övmektedir.Dîvân’ın tek terkib-i bend şekliyle yazılmış olan şiiri ise “Mersiye-i Hazret-i Mahdum Nûren, Lillâhi Merkadehu” başlığıyla Nevâyî’nin örnek aldığı ve saygı gösterdiği Abdurrahmân-i Câmî’nin ölümünden duyduğu üzüntüyü dile getirmek amacıyla kaleme almış olduğu bir mersiyedir.Dîvân’da yer alan kıtalar, üç veya beş beyitliktir. Çok çeşitli konularda yazılmış olmakla birlikte kıtalarda ahlâkî değerlerden övgülerle bahsedilmekte olduğu görülmektedir. Nevâyî’nin rubaileri ârifâne ve sûfiyâne özellikler göstermektedir. Câmî’ninBaharistan’ında ve Nevâyî’ninMuhâkemetü’l-Lügateyn’inde geçen rubaileriDîvân’da bulunmamaktadır. Tarihler bölümünde Nevâyî’nin bazı yakın dostları ve arkadaşlarının ölümü üzerine söylediği şiirler yer almaktadır. Bu şiirlerin 7 tanesi 2, bir tanesi 3, iki tanesi de 5 beyitten oluşmaktadır.Dîvân’da, çeşitli isimlere söylenen muammalar ve beyitler de bulunmaktadır. Nevâyî, genel olarak remel bahrinde 190, müctes bahrinde 107, hezec bahrinde 97, muzari‘ bahrinde 67, recez bahrinde 13, mütekârib bahrinde 5, münserih bahrinde 4, hafif bahrinde 2 şiir yazmıştır.Alî ŞîrNevâyî hakkında pek çok çalışmayapılmıştır. OnunFarsça Dîvân’ıüzerine ise A. Hilal KalkandelenAli Şîr Nevâyî ve Farsça Divanının İçerik Açısından İncelenmesiadlı doktora tezi (2004), Alican Güzel deAli Şîr Nevâyî’nin FarsçaDivan’ında ve Garâibü’s-Sıgar Adlı Divanında Bulunan Rubâilerinin Mukayesesiadlı yüksek lisans tezi (2021) hazırlamıştır.Şairin biyografisi için bk. “Alî Şîr Nevâyî/Nevâî, Fânî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Doç. Dr. Ayşe Hilal Kalkandelen
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum
Niteliği	Telif
Kaynakça	Güzel, Alican (2021).Alî Şîr Nevâyî’nin Farsça Divan’ında ve Garâibü’s-Sıgar Adlı Divanında Bulunan Rubâilerinin Mukayesesi. Yüksek Lisans Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi. Hodâyâr, İbrâhim, (2002). “Emîr Alî Şîr Nevâyî’nin Fânî Divanındaki Farsça Gazelleri Üzerine Bir Değerlendirme”. (çev. Derya Örs).Nâme-i Âşinâ,(I): 59-67. Humayunferruh, Rukneddin (1924).Dîvân-ı Emîr Nizâmeddîn Ali Şîr Nevâî. Tahran: İntişârât-i Kitâb-hâne-i İbn Sînâ. Kalkandelen, A. Hilal (2004).Alî Şîr Nevâyî ve Farsça Divanının İçerik Açısından İncelenmesi. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. Kalkandelen, A. Hilal (2018).Alî Şîr Nevâyî ve Farsça Şiirleri. Ankara: Araştırma Yay. Kartal, Ahmet (2003). “Alî Şîr Nevâî’nin Farsça Şiirleri”.Bilig, (26): 147-180. Levend, Agâh Sırrı (1966).Alî Şîr Nevâyî. Ankara: TDK Yay.
Atıf Bilgileri	Kalkandelen, Ayşe Hilal. "DÎVÂN-I FÂRİSÎ (FÂNÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-i-farisi-fani-ali-sir-nevayi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

DÎVÂN-I FÂRİSÎ (FÂNÎ)

Yazar Alî Şîr Nevâyî/Nevâî, Fânî (d. 17 Ramazan 844/9 Şubat 1441 - ö. 12 Cemâziyelâhir 906/3 Ocak 1501)

Basım Tarihi 01/08/2021

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - şiirler

Tür Kitap

Dil Farsça

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası divan-i-farisi-fani-ali-sir-nevayi

Tarih ?

Notlar Emîr Nizâmeddîn Alî Şîr Nevâyî’nin, Abdurrahmân-ı Câmî’nin (ö.898/1492) isteği ve Hüseyin Baykara’nın (ö.911/1506) emri ile kaleme almış olduğu eseridir.FarsçaDîvân’ın üç nüshası bulunmaktadır. Müze nüshası, Türk ve İslam Eserleri Müzesi 1952 numaralı nüshadır. Dîbâcesinin sonu ile ilk kasidenin başı eksik olup üç minyatürü vardır, ta‘lik yazı ile yazılmış fakat yazıldığı tarihi ve yeri belirtilmemiştir. Nuruosmaniye nüshası, Nuruosmaniye kütüphanesi, 3850 numarada kayıtlıdır. (Levend 1966:10) Kemâl İbn Mahmûd Taberî tarafından 999/1590 yılında istinsah edilmiştir. Süleymaniye nüshası, Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa, 632 numarada kayıtlıdır. Müstensihi ve istinsah kaydı belli değildir.Dîvân’ın, Rukneddîn Humâyûnferruh tarafından 1342/1924 yılındaDîvân-ı Emîr Nizâmeddîn AlîŞîr Nevâyîadıyla Tahran’da ilk baskısı, 1375/1956 yılında da ikinci baskısı yayımlanmıştır. Bu eserdeTuhfetü’l-efkâradında bir kaside yer almaktadır. Bu kaside, Nevâyî’nin Emîr Hüsrev-i Dihlevî’ninBahru’l-ebrâr, Câmî’ninLüccetü’l-esrârkasidelerine yazmış olduğu bir naziredir.Dîvânnüshalarında ise kaside sayısı altı adettir. Humâyûnferruh neşrine göreDîvân, 485 gazel, 1 müseddes, 1 mersiye, 32 kıta, 59 rubai, 10 tarih, 16 tane muammadan oluşmaktadır. Gazellerin 1 tanesi 2 beyit, 5 tanesi 5 beyit, 46 tanesi 6 beyit, 253 tanesi 7 beyit, 27 tanesi 8 beyit, 139 tanesi 9 beyit, 4 tanesi 10 beyit, 10 tanesi de 11 beyittir.Dîvân’da iki tür gazel dikkati çekmektedir. Bunların ilki;Dîvân’ın önemli bir kısmını oluşturan “tetebbuî” gazellerdir. Bu şiirler, Nevâyî’nin şairleri örnek alıp onların vezin ve kafiyelerini kullanarak yazdığı gazellerdir. Tetebbuî gazellerde Nevâyî, Sadî-i Şîrâzî (ö. 691/1291), Emîr Husrev-i Dihlevî (ö.725/1325), Hasan Dihlevî (ö. 777/1375), Hâfız-i Şîrâzî (ö. 791/1388), Kemâl-i Hocendî, (ö. 803/1400) Mevlânâ Kâtibî (ö. 839/1435), Selman-i Sâvecî (ö. 887/1482), Abdurrahmân-i Câmî, Sultan Hüseyin Baykara gibi şairleri örnek almış, dizelerini onların tarzında kaleme almıştır.Dîvân’a göre Nevâyî, Sa’dî-yi Şîrâzî’den 25 gazel, Emîr Husrev-i Dihlevî’den 33 gazel, Hasan Dihlevî’den 2 gazel, Kemâl-i Hocendî’den 5 gazel, Mevlânâ Kâtibî’den 1 gazel, Selmân-i Sâvecî’den 2 gazel, Abdurrahmân-i Câmî’den 39 gazel ve Sultan Hüseyin Baykara’dan 2 gazel tertib etmiştir. Nevâyî’nin en çok etkisinde kaldığı şair Hâfız-ı Şirâzî’dir ziraDîvân’daki 485 gazelin 231’ini Hâfız’ın tavrında yazmış ve ondan “dünyaya huzur veren gazel şairi” diye söz etmiştir.Dîvân’da bu gazellerin başında “Tetebbu‘-i Hâce Hâfız”, “Tetebbu‘-i Emîr”, “Tetebbu‘-i Mahdûmî-i Câmî” gibi başlıklar bulunmaktadır. Bu başlıklardan nazire söylediği kişiler anlaşılmaktadır. “Tetebbu‘-i Emîr Husrev der Tavr-ı Hâce Hâfız”, “Der Tavr-ı Şeyh Kemâl”, “Der Tavr-ı Şeyh” gibi başlıklar da sevdiği veya beğendiği şairlerin tarzında söylediği gazelleri göstermektedir.İkinci tip gazeller ise; “ihtirâî” adı verilen, şairin kendi zevki ve özgün tarzıyla yazdığı gazellerdir. Bu gazellerin başında da “muhteri‘” veya “ihtira‘” başlıkları bulunmaktadır.Dîvân’da kime yazıldığı belli olmayan gazeller de vardır. Bunlar da “Tetebbu‘-i Ba‘zî ez-Zurefâ-yi Zemân”, “Tetebbu'-i Ba’zî-i Yârân” gibi başlıklar altındadır.Nevâyî’nin irfanî ve nasihatvârî gazellerinin yanında âşıkâne gazelleri de yer almaktadır. Bu gazeller, bazen aşkı ve etkilerini ifade ederken, bazen de aşk yolunda çekilen sıkıntıları ve üzüntüleri güzel bir ifade ile dile getirirler. Şiirlerinde Nevâyî, sevgiliye olan sonsuz bağlılık ve sadakatle sevgiliden, onun güzellik unsurlarından bahseder. Hüseyin Baykara’yı övdüğü gazeli de dikkat çekicidir. (Humâyûnferruh 1924: 261). Gazeller, münâcât, hamd ve na‘t ile başlamaktadır ve makta beyitlerinde Nevâyî, Fânî mahlasını kullanmaktadır.Nevâyî, şekli ve başlığından anlaşıldığına göre, hükümdarın emriyle Câmî’nin "kâşkî" redifli bir gazelini tazmin ederek oluşturduğu tesdîste Sultan Hüseyin Baykara’yı övmektedir.Dîvân’ın tek terkib-i bend şekliyle yazılmış olan şiiri ise “Mersiye-i Hazret-i Mahdum Nûren, Lillâhi Merkadehu” başlığıyla Nevâyî’nin örnek aldığı ve saygı gösterdiği Abdurrahmân-i Câmî’nin ölümünden duyduğu üzüntüyü dile getirmek amacıyla kaleme almış olduğu bir mersiyedir.Dîvân’da yer alan kıtalar, üç veya beş beyitliktir. Çok çeşitli konularda yazılmış olmakla birlikte kıtalarda ahlâkî değerlerden övgülerle bahsedilmekte olduğu görülmektedir. Nevâyî’nin rubaileri ârifâne ve sûfiyâne özellikler göstermektedir. Câmî’ninBaharistan’ında ve Nevâyî’ninMuhâkemetü’l-Lügateyn’inde geçen rubaileriDîvân’da bulunmamaktadır. Tarihler bölümünde Nevâyî’nin bazı yakın dostları ve arkadaşlarının ölümü üzerine söylediği şiirler yer almaktadır. Bu şiirlerin 7 tanesi 2, bir tanesi 3, iki tanesi de 5 beyitten oluşmaktadır.Dîvân’da, çeşitli isimlere söylenen muammalar ve beyitler de bulunmaktadır. Nevâyî, genel olarak remel bahrinde 190, müctes bahrinde 107, hezec bahrinde 97, muzari‘ bahrinde 67, recez bahrinde 13, mütekârib bahrinde 5, münserih bahrinde 4, hafif bahrinde 2 şiir yazmıştır.Alî ŞîrNevâyî hakkında pek çok çalışmayapılmıştır. OnunFarsça Dîvân’ıüzerine ise A. Hilal KalkandelenAli Şîr Nevâyî ve Farsça Divanının İçerik Açısından İncelenmesiadlı doktora tezi (2004), Alican Güzel deAli Şîr Nevâyî’nin FarsçaDivan’ında ve Garâibü’s-Sıgar Adlı Divanında Bulunan Rubâilerinin Mukayesesiadlı yüksek lisans tezi (2021) hazırlamıştır.Şairin biyografisi için bk. “Alî Şîr Nevâyî/Nevâî, Fânî”.Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Doç. Dr. Ayşe Hilal Kalkandelen

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum

Niteliği Telif

Kaynakça Güzel, Alican (2021).Alî Şîr Nevâyî’nin Farsça Divan’ında ve Garâibü’s-Sıgar Adlı Divanında Bulunan Rubâilerinin Mukayesesi. Yüksek Lisans Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi. Hodâyâr, İbrâhim, (2002). “Emîr Alî Şîr Nevâyî’nin Fânî Divanındaki Farsça Gazelleri Üzerine Bir Değerlendirme”. (çev. Derya Örs).Nâme-i Âşinâ,(I): 59-67. Humayunferruh, Rukneddin (1924).Dîvân-ı Emîr Nizâmeddîn Ali Şîr Nevâî. Tahran: İntişârât-i Kitâb-hâne-i İbn Sînâ. Kalkandelen, A. Hilal (2004).Alî Şîr Nevâyî ve Farsça Divanının İçerik Açısından İncelenmesi. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. Kalkandelen, A. Hilal (2018).Alî Şîr Nevâyî ve Farsça Şiirleri. Ankara: Araştırma Yay. Kartal, Ahmet (2003). “Alî Şîr Nevâî’nin Farsça Şiirleri”.Bilig, (26): 147-180. Levend, Agâh Sırrı (1966).Alî Şîr Nevâyî. Ankara: TDK Yay.

Atıf Bilgileri Kalkandelen, Ayşe Hilal. "DÎVÂN-I FÂRİSÎ (FÂNÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-i-farisi-fani-ali-sir-nevayi. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].