NAZMÜ’L-CEVÂHİR (AYNÎ)

Name: NAZMÜ’L-CEVÂHİR (AYNÎ)
Author: Aynî, Antepli (d. 1180/1766 - ö. 1253/1837)

İsim	NAZMÜ’L-CEVÂHİR (AYNÎ)
Yazar	Aynî, Antepli (d. 1180/1766 - ö. 1253/1837)
Basım Tarihi:	26/03/2022
Konu	Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - manzum lügat
Tür	Kitap
Dil	Belirlenmemiş dil
Dijital	Hayır
Yazma	Hayır
Kütüphane:	Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü
Kayıt Numarası	nazmu-l-cevahir-ayni
Tarih	1250/1821
Notlar	Antepli Hasan Aynî’nin Arapça-Farsça-Türkçe manzum lügati. Eserin adı, ebced hesabıyla yazılış tarihini (1236/1821) göstermektedir. Eserde 9 sayfalık giriş kısmının ardından 100 sayfalık metin kısmı gelmektedir. Giriş bölümünde yer alan 9 kıt’ada; Allah’ı birleme, Peygamber ve padişah övgüsü, Aynî’nin hayatına dair kısa bilgiler, oğluna verdiği nasihat ile kitabın tertibi ve metni hakkında açıklamalar yer almaktadır.Belli bir düzene göre tertip edilen eserin her sayfasında bir kıt’a, her kıt’ada ise 13 beyit bulunmaktadır. Kıt’aların kafiyeleri alfabetik olarak tertip edilmiş olup “elif” kafiyeli 19; kalan 27 harfin her biriyle kafiyeli üçer kıt’a (toplam 81) bulunmaktadır. Her kıt’anın başında -13 beytin haricinde- Arapça veya Farsça bir mısra yer almaktadır. Bu mısra; kıt’anın vezninin, kafiyesinin ve bazen de konusunun ne olacağını bildirmektedir. Kıt’aların ilk beytinde ya Allah’ın ya da peygamberlerden birinin adı geçmektedir. On birinci beytin birinci mısraındaki ilk kelime ebced hesabıyla o kıt’anın kaçıncı kıt’a olduğunu; ikinci mısraındaki ilk kelime ise o kıt’anın sonuna kadar eserde kaç beyit geçtiğini vermektedir. Aynî’nin “beyt-i hümâyûn” adını verdiği son iki beyitte ise diğer beyitlerden farklı bir yol izlenmiştir. Beyt-i hümâyûnlarda üç dilden birbirinin karşılığı olan sözcükler verilmemiş, çoğu zaman üç dilin biri ile bir mısra yazılarak altındaki mısrada başka bir dile çevirisi yapılmıştır.Aynî, kıt’alarda verdiği daha çok kullanılan ve öğrenilmesi daha önemli olan sözcükleri “mültezem” olarak adlandırmış, bu sözcüklerin her iki yanına yıldız (çiçek) işareti koymuştur. Mültezem olmayan sözcüklerin üzerine ise çizgi çekmiştir. Yazar ayrıca eserin giriş kısmında mültezem olan kırk kıt’a ile kırk beyt-i hümâyûnda neler bulunduğundan bahsetmiştir. Söz konusu kıt’alardan bazıları şu konular hakkındadır: “Allah’ın adıyla başlama, Allah’ın sıfatları, Peygamber’imizin adı, çâr-ı yârın adları (1. kıt’a)”, “İslam’ın ve namazın şartları (2. kıt’a)”, “mekteple ilgili sözcükler (7. kıt’a)”, “fıkıh terimleri (51. kıt'a)”, “hadis terimleri (59. kıt'a)”. Mültezem olan beyt-i hümâyûnların bahsettiği kimi konular ise şöyledir: “Cuma namazının şartları (2. kıt’a)”, “beş büyük peygamber (4. kıt’a)”, “Hz. Muhammed’in çocukları ve cennetle müjdelenmiş on kişi (5. kıt’a)", "padişahlarda bulunması gereken vasıflar (9 ve 10. kıt’a)” (Aksoy 1959: 16).Nazmü’l-Cevâhir’de bazen bir sözcüğün ayrı ayrı kıt’alarda üçten fazla tekrarlandığı görülmektedir. Bu durum kimi zaman belli bir amaç için yapılsa da kimi zaman sadece tekrar olarak kalmıştır. Belli bir konu etrafında yazılan kıt’alarda konuyla ilgili bütün sözcükler -doğal olarak- verilememiş, o konuyla ilgili kelimeler yer yer farklı kıt’alarda geçmiştir. Ancak “Kur’an surelerinin adları” ve “İslam’ın şartları” ile ilgili kıt’alarda olduğu gibi yazıldığı konuyla ilgili kelimeleri eksiksiz olarak içine alan kıt’alar da vardır. Eserde, Arapça ve Farsça sözcüklerin karşılığı olarak artık yazı dilimizde kullanılmayan “gökçek (güzel), ıssı (sahip), kanda (nerede), karavul (nöbetçi)” gibi bazı eski Türkçe kelimeler de yer almaktadır.Söz konusu eser, 1246/1826’da yazarın gözetimi altında basılmıştır. Kitabın ikinci basımı ise 1250/1834’te Matbaa-i Âmire’de yapılmıştır. Eser üzerine Ömer Asım Aksoy’un bir incelemesi bulunmaktadır (1959).Şairin biyografisi için bk. "Aynî, Antepli".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
ISBN	978-9944-237-87-1
Madde Yazarı	Araş. Gör. Kübra KACAR ALTIN
Alfabesi	Arap
Yapısı	Manzum
Niteliği	Telif
Kaynakça	Aksoy, Ömer Asım (1959).Hasan Aynî ve Nazmü'l-Cevâhir. Gaziantep: Cihan Matbaası. Aksoy, Ömer Asım (1960). "Dürrü'n-Nizâm ve Nazmü'l-Cevâhir".Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. Ankara. 145-171. Aynî.Nazmü’l-cevâhir. İBB Kitaplığı. Bel_Osm_O.01459.
Atıf Bilgileri	KACAR ALTIN, Kübra. "NAZMÜ’L-CEVÂHİR (AYNÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/nazmu-l-cevahir-ayni. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].

Kaynağa git Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Aramaya Dön

Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kaynağa git

NAZMÜ’L-CEVÂHİR (AYNÎ)

Yazar Aynî, Antepli (d. 1180/1766 - ö. 1253/1837)

Basım Tarihi 26/03/2022

Konu Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı - manzum lügat

Tür Kitap

Dil Belirlenmemiş dil

Dijital Hayır

Yazma Hayır

Kütüphane Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü

Kayıt Numarası nazmu-l-cevahir-ayni

Tarih 1250/1821

Notlar Antepli Hasan Aynî’nin Arapça-Farsça-Türkçe manzum lügati. Eserin adı, ebced hesabıyla yazılış tarihini (1236/1821) göstermektedir. Eserde 9 sayfalık giriş kısmının ardından 100 sayfalık metin kısmı gelmektedir. Giriş bölümünde yer alan 9 kıt’ada; Allah’ı birleme, Peygamber ve padişah övgüsü, Aynî’nin hayatına dair kısa bilgiler, oğluna verdiği nasihat ile kitabın tertibi ve metni hakkında açıklamalar yer almaktadır.Belli bir düzene göre tertip edilen eserin her sayfasında bir kıt’a, her kıt’ada ise 13 beyit bulunmaktadır. Kıt’aların kafiyeleri alfabetik olarak tertip edilmiş olup “elif” kafiyeli 19; kalan 27 harfin her biriyle kafiyeli üçer kıt’a (toplam 81) bulunmaktadır. Her kıt’anın başında -13 beytin haricinde- Arapça veya Farsça bir mısra yer almaktadır. Bu mısra; kıt’anın vezninin, kafiyesinin ve bazen de konusunun ne olacağını bildirmektedir. Kıt’aların ilk beytinde ya Allah’ın ya da peygamberlerden birinin adı geçmektedir. On birinci beytin birinci mısraındaki ilk kelime ebced hesabıyla o kıt’anın kaçıncı kıt’a olduğunu; ikinci mısraındaki ilk kelime ise o kıt’anın sonuna kadar eserde kaç beyit geçtiğini vermektedir. Aynî’nin “beyt-i hümâyûn” adını verdiği son iki beyitte ise diğer beyitlerden farklı bir yol izlenmiştir. Beyt-i hümâyûnlarda üç dilden birbirinin karşılığı olan sözcükler verilmemiş, çoğu zaman üç dilin biri ile bir mısra yazılarak altındaki mısrada başka bir dile çevirisi yapılmıştır.Aynî, kıt’alarda verdiği daha çok kullanılan ve öğrenilmesi daha önemli olan sözcükleri “mültezem” olarak adlandırmış, bu sözcüklerin her iki yanına yıldız (çiçek) işareti koymuştur. Mültezem olmayan sözcüklerin üzerine ise çizgi çekmiştir. Yazar ayrıca eserin giriş kısmında mültezem olan kırk kıt’a ile kırk beyt-i hümâyûnda neler bulunduğundan bahsetmiştir. Söz konusu kıt’alardan bazıları şu konular hakkındadır: “Allah’ın adıyla başlama, Allah’ın sıfatları, Peygamber’imizin adı, çâr-ı yârın adları (1. kıt’a)”, “İslam’ın ve namazın şartları (2. kıt’a)”, “mekteple ilgili sözcükler (7. kıt’a)”, “fıkıh terimleri (51. kıt'a)”, “hadis terimleri (59. kıt'a)”. Mültezem olan beyt-i hümâyûnların bahsettiği kimi konular ise şöyledir: “Cuma namazının şartları (2. kıt’a)”, “beş büyük peygamber (4. kıt’a)”, “Hz. Muhammed’in çocukları ve cennetle müjdelenmiş on kişi (5. kıt’a)", "padişahlarda bulunması gereken vasıflar (9 ve 10. kıt’a)” (Aksoy 1959: 16).Nazmü’l-Cevâhir’de bazen bir sözcüğün ayrı ayrı kıt’alarda üçten fazla tekrarlandığı görülmektedir. Bu durum kimi zaman belli bir amaç için yapılsa da kimi zaman sadece tekrar olarak kalmıştır. Belli bir konu etrafında yazılan kıt’alarda konuyla ilgili bütün sözcükler -doğal olarak- verilememiş, o konuyla ilgili kelimeler yer yer farklı kıt’alarda geçmiştir. Ancak “Kur’an surelerinin adları” ve “İslam’ın şartları” ile ilgili kıt’alarda olduğu gibi yazıldığı konuyla ilgili kelimeleri eksiksiz olarak içine alan kıt’alar da vardır. Eserde, Arapça ve Farsça sözcüklerin karşılığı olarak artık yazı dilimizde kullanılmayan “gökçek (güzel), ıssı (sahip), kanda (nerede), karavul (nöbetçi)” gibi bazı eski Türkçe kelimeler de yer almaktadır.Söz konusu eser, 1246/1826’da yazarın gözetimi altında basılmıştır. Kitabın ikinci basımı ise 1250/1834’te Matbaa-i Âmire’de yapılmıştır. Eser üzerine Ömer Asım Aksoy’un bir incelemesi bulunmaktadır (1959).Şairin biyografisi için bk. "Aynî, Antepli".Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.

ISBN 978-9944-237-87-1

Madde Yazarı Araş. Gör. Kübra KACAR ALTIN

Alfabesi Arap

Yapısı Manzum

Niteliği Telif

Kaynakça Aksoy, Ömer Asım (1959).Hasan Aynî ve Nazmü'l-Cevâhir. Gaziantep: Cihan Matbaası. Aksoy, Ömer Asım (1960). "Dürrü'n-Nizâm ve Nazmü'l-Cevâhir".Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. Ankara. 145-171. Aynî.Nazmü’l-cevâhir. İBB Kitaplığı. Bel_Osm_O.01459.

Atıf Bilgileri KACAR ALTIN, Kübra. "NAZMÜ’L-CEVÂHİR (AYNÎ)".Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/nazmu-l-cevahir-ayni. [Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2025].