Fesîhu’l-Kelâm.
(فسيح الكلام.)

Name: Fesîhu’l-Kelâm.
Author: Ebu’l-Fevâ’id Muhammed b. Ali el-Gaznevî.,

İsim	Fesîhu’l-Kelâm.
İsim Orijinal	فسيح الكلام.
Yazar	Ebu’l-Fevâ’id Muhammed b. Ali el-Gaznevî.,
Yazar Orijinal	أبو الفوائد محمد بن علي الغزنوي
Konu	Dil ve Dil Bilim
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Evet
Yazma	Evet
Fiziksel Boyutlar	165x128-150x104 mm.
Kütüphane:	Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
Demirbaş Numarası	249225
Kayıt Numarası	249225
Lokasyon	Süleymaniye Kütüphanesi/Hacı Beşir Ağa (Eyüp)
Tarih	3 Muharrem 620.
Notlar	Eserle ilgili, nüsha karşılaştırması ile teyit edilen birkaç husus vardır. 53. varaktan sonra bir adet numaralandırılmamış varak ile 61. varak olmak üzere iki adet boş varak bulunmakta olup eserin tespit edilen diğer nüshası Laleli Koleksiyonu 03614-002 ile karşılaştırılarak bu varaklardaki noksanlar tespit edilmiştir. Buna göre 53. varaktan sonra gelen ilk boş varak, diğer nüshada sayfa üzerindeki numaraya göre 5b’de üstten dördüncü satırdan, 7b’de üstten yedinci satıra kadar iki varak kadar noksandır. 61. varak ise, 15a’da alttan beşinci satırdan, 16a’da üstten dördüncü satıra kadar olmak üzere bir varak kadar noksandır. İlaveten Laleli nüshasında eser 48a’da “Bâbu’l-Ezdâd” başlığı ile 58a’ya kadar devam etmektedir. Elimizdeki nüshada ise bu başlık bir başka eser olarak telakki edilmiş ve 94b’den itibaren yazılmıştır. Dolayısıyla ezdâda dair olan kısım, Laleli nüshasında Fesîhü’l-Kelâm’ın devamı şeklinde kabul edilip tek bir istinsah kaydı ile tamamlanmıştır. Elimizdeki nüshada ikisi müstensih tarafından ayrıldığı gibi, ayrı istinsah tarihleri de verilmiştir. Burada müstensihin tarzına riayet edilerek ezdâd bölümü ayrı bir başlıkta, nüshanın dördüncü risâlesi olarak kataloglanmıştır. Ne var ki bu bölümün müellifine dair bir başka husus söz konusu olup bu durum dördüncü risâlenin kataloglama verisinde değerlendirilmiştir.Müellife ait vefat tarihi, eserin mukaddimesinde (nüshamızda 49a) yer alan “kendi zamanımıza kadar yani 442 yılına kadar” ifadesinden yola çıkılarak “442’den sonra” şeklinde tespit edilmiştir. Nitekim kaynaklarda da bu ifade temel alınarak aynı durum söz konusudur.Eserin Mustafa Razûkî el-Ânî tarafından yukarıda zikredilen iki nüshaya dayanılarak tahkiki hazırlanmıştır. Eserin tanıtıldığı, Câmi‘atü’l-Enbâr bünyesindeki 22 Eylül 2020 tarihli bir paneldeki bildiride söz konusu eserde Gaznevî’nin ilmi ve şahsi hayatı, kaynakları, nahiv ilmindeki delillerinin konumu (değerlendirilmesi), kitabın düzenlenişindeki yöntemi gibi başlıkların bulunduğu ifade edilmiştir (https://www.uoanbar.edu.iq ).Varak sonları satır altı reddâdelidir. Metin harekelidir. Bab başlıklarında harflerin keşideleri kırmızı mürekkeple doldurulmuş, bazı örnek kelimeler kırmızı üst çizgiyle gösterilmiştir. Varaklar iki kez numaralandırılmış olup kataloglamada kurşun kalemle yapılan esas alınmıştır.48a’da nüshanın mütemelliklerinden Muhammed Fethullah b. Mahmûd el-Beylûnî tarafından yazılmış bir not vardır.Hacı Beşir Ağa’nın vakıf mührünün üzerinde, vakıf kaydı temsili görünümünde bir ifade yazılıdır. Müellifin, Ebu’l-Abbâs Sa‘leb’e (291/904) ait Fasîhu’l-Kelâm adlı Arapçada yanlış kullanılan kelime ve ifadelerin doğru kullanımına dair eserine, binden fazla kelimeyle eklemede bulunduğu, alfabetik sıraya göre bablar halinde bölümlediği zeylidir.
Örnek Metin	(48b-49b)بسم الله... الحمد لله خالق العقل والطبائع والصلوة على من نسخت بشريعته الشرائع... قال أبو الفوائد محمد بن علي الغزنوي مؤلف هذا الكتاب نظرت في كتب أهل اللغة فما رأيت أحدا وضع من نفسه لغة ولا صير لغة من لفظه لثغة... فأول من بدأ بذلك على ما بلغنا الخليل بن أحمد رضي الله عنه مصنف كتاب العين... حتى انتهى الأمر إلى زماننا هذا سنة اثنتين وأربعين وأربع مائة فوجدت أبا العباس أحمد بن يحيى ثعلبا رحمه الله اختار من اللغة ألفاظا وجعلها أبوابا وسماها فصيح الكلام... فاخترت أنا أيضا كذلك ألف كلمة أو تزيد كما لم يذكر منها شيئا ثعلب في الفصيح بيد خمس كلمات وجعلتها أبوابا على حروف المعجم وسميتها فسيح الكلام ليتفسح المتكلم بهذا كما يتفصح بذلك... فأول حروف المعجم الألف والألف على ثلاثة أضرب مهموزة ومقصورة وممدودة... (93b)القي القفر يقال موضع قي أي قفر السي المفازة الآذي الموج والجمع الأواذي والماذي العسل
Eserin diğer adları	Zeylü Fasîhi’l-Kelâm, ذيل فصيح الكلام
Eser türü	Zeyl.
Tasnif numarası/Konu	492.7 / Arap dili
Koleksiyon no.	00194-003
Yaprak, satır, sütun sayısı	48b-93b yk., muhtelif st. ;
Cilt özellikleri	Tam meşin kaplı, etrafı yaldızlı şemse, cedvel ve miklebli, şirâzeli.
Yazım şekli (Mensur/Manzum)	Mensur.
Alfabe ve yazı türü	Arap harfli-Nesih.
Kaynak/Referans	DİA, XXXVI, 25-27; Ebû Sehl el-Herevî, Kitâbu İsfâhi’l-Fasîh, I, 51; https://www.uoanbar.edu.iq/BasicEducationCollege/News_Details.php?ID=135 (son güncelleme: 19 Nisan 23).
Temellük ve Vakıf kayıtları	Temellük kaydı, Abdullah (…), başta Ia.Temellük kaydı, Ebû Bekr b. Rüstem b. Ahmed b. Mahmûd eş-Şirvânî, 1a, 29a, 48a, 94a, 104a.Temellük kaydı, Ali Mîr İzzet, 1a.Temellük kaydı, Muhammed Fethullah b. Mahmûd el-Beylûnî el-Halebî, 1014, Trablus, 1a.Temellük kaydı, Abdullah b. en-Nablusî, 48a.
Mühürler	Vakıf mührü, Dârussaâde Ağası Hacı Beşir Ağa, “Yâ Beşîra men Eksera’l-Hayrât/Vallâhu Yağfiru’z-Zellât/Vakfun fî Sebîlillâh/Vakfun fî Sebîlillâh”, 1130, 1a, 65a, 122b.
İstinsah kaydı (Arap harfli)	(93b)تم الكتاب وكان الفراغ منه على يدي... أبي الحسن علي بن أبي القاسم بن علي بن أبي القاسم بن يس بن غنيمة بن يس بن علي بن ضوء الشيباني المحرزي النحوي الإربلي في اليوم الثالث لثلاثة من الشهر المحرم سنة عشرين وستمائة...

Kaynağa git Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Aramaya Dön

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Kaynağa git

Fesîhu’l-Kelâm.

(فسيح الكلام.)

Yazar Ebu’l-Fevâ’id Muhammed b. Ali el-Gaznevî.,

Yazar Orijinal أبو الفوائد محمد بن علي الغزنوي

Konu Dil ve Dil Bilim

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Evet

Yazma Evet

Fiziksel Boyutlar 165x128-150x104 mm.

Kütüphane Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Demirbaş Numarası 249225

Kayıt Numarası 249225

Lokasyon Süleymaniye Kütüphanesi/Hacı Beşir Ağa (Eyüp)

Tarih 3 Muharrem 620.

Notlar Eserle ilgili, nüsha karşılaştırması ile teyit edilen birkaç husus vardır. 53. varaktan sonra bir adet numaralandırılmamış varak ile 61. varak olmak üzere iki adet boş varak bulunmakta olup eserin tespit edilen diğer nüshası Laleli Koleksiyonu 03614-002 ile karşılaştırılarak bu varaklardaki noksanlar tespit edilmiştir. Buna göre 53. varaktan sonra gelen ilk boş varak, diğer nüshada sayfa üzerindeki numaraya göre 5b’de üstten dördüncü satırdan, 7b’de üstten yedinci satıra kadar iki varak kadar noksandır. 61. varak ise, 15a’da alttan beşinci satırdan, 16a’da üstten dördüncü satıra kadar olmak üzere bir varak kadar noksandır. İlaveten Laleli nüshasında eser 48a’da “Bâbu’l-Ezdâd” başlığı ile 58a’ya kadar devam etmektedir. Elimizdeki nüshada ise bu başlık bir başka eser olarak telakki edilmiş ve 94b’den itibaren yazılmıştır. Dolayısıyla ezdâda dair olan kısım, Laleli nüshasında Fesîhü’l-Kelâm’ın devamı şeklinde kabul edilip tek bir istinsah kaydı ile tamamlanmıştır. Elimizdeki nüshada ikisi müstensih tarafından ayrıldığı gibi, ayrı istinsah tarihleri de verilmiştir. Burada müstensihin tarzına riayet edilerek ezdâd bölümü ayrı bir başlıkta, nüshanın dördüncü risâlesi olarak kataloglanmıştır. Ne var ki bu bölümün müellifine dair bir başka husus söz konusu olup bu durum dördüncü risâlenin kataloglama verisinde değerlendirilmiştir.Müellife ait vefat tarihi, eserin mukaddimesinde (nüshamızda 49a) yer alan “kendi zamanımıza kadar yani 442 yılına kadar” ifadesinden yola çıkılarak “442’den sonra” şeklinde tespit edilmiştir. Nitekim kaynaklarda da bu ifade temel alınarak aynı durum söz konusudur.Eserin Mustafa Razûkî el-Ânî tarafından yukarıda zikredilen iki nüshaya dayanılarak tahkiki hazırlanmıştır. Eserin tanıtıldığı, Câmi‘atü’l-Enbâr bünyesindeki 22 Eylül 2020 tarihli bir paneldeki bildiride söz konusu eserde Gaznevî’nin ilmi ve şahsi hayatı, kaynakları, nahiv ilmindeki delillerinin konumu (değerlendirilmesi), kitabın düzenlenişindeki yöntemi gibi başlıkların bulunduğu ifade edilmiştir (https://www.uoanbar.edu.iq ).Varak sonları satır altı reddâdelidir. Metin harekelidir. Bab başlıklarında harflerin keşideleri kırmızı mürekkeple doldurulmuş, bazı örnek kelimeler kırmızı üst çizgiyle gösterilmiştir. Varaklar iki kez numaralandırılmış olup kataloglamada kurşun kalemle yapılan esas alınmıştır.48a’da nüshanın mütemelliklerinden Muhammed Fethullah b. Mahmûd el-Beylûnî tarafından yazılmış bir not vardır.Hacı Beşir Ağa’nın vakıf mührünün üzerinde, vakıf kaydı temsili görünümünde bir ifade yazılıdır. Müellifin, Ebu’l-Abbâs Sa‘leb’e (291/904) ait Fasîhu’l-Kelâm adlı Arapçada yanlış kullanılan kelime ve ifadelerin doğru kullanımına dair eserine, binden fazla kelimeyle eklemede bulunduğu, alfabetik sıraya göre bablar halinde bölümlediği zeylidir.

Örnek Metin (48b-49b)بسم الله... الحمد لله خالق العقل والطبائع والصلوة على من نسخت بشريعته الشرائع... قال أبو الفوائد محمد بن علي الغزنوي مؤلف هذا الكتاب نظرت في كتب أهل اللغة فما رأيت أحدا وضع من نفسه لغة ولا صير لغة من لفظه لثغة... فأول من بدأ بذلك على ما بلغنا الخليل بن أحمد رضي الله عنه مصنف كتاب العين... حتى انتهى الأمر إلى زماننا هذا سنة اثنتين وأربعين وأربع مائة فوجدت أبا العباس أحمد بن يحيى ثعلبا رحمه الله اختار من اللغة ألفاظا وجعلها أبوابا وسماها فصيح الكلام... فاخترت أنا أيضا كذلك ألف كلمة أو تزيد كما لم يذكر منها شيئا ثعلب في الفصيح بيد خمس كلمات وجعلتها أبوابا على حروف المعجم وسميتها فسيح الكلام ليتفسح المتكلم بهذا كما يتفصح بذلك... فأول حروف المعجم الألف والألف على ثلاثة أضرب مهموزة ومقصورة وممدودة... (93b)القي القفر يقال موضع قي أي قفر السي المفازة الآذي الموج والجمع الأواذي والماذي العسل

Eserin diğer adları Zeylü Fasîhi’l-Kelâm, ذيل فصيح الكلام

Eser türü Zeyl.

Tasnif numarası/Konu 492.7 / Arap dili

Koleksiyon no. 00194-003

Yaprak, satır, sütun sayısı 48b-93b yk., muhtelif st. ;

Cilt özellikleri Tam meşin kaplı, etrafı yaldızlı şemse, cedvel ve miklebli, şirâzeli.

Yazım şekli (Mensur/Manzum) Mensur.

Alfabe ve yazı türü Arap harfli-Nesih.

Kaynak/Referans DİA, XXXVI, 25-27; Ebû Sehl el-Herevî, Kitâbu İsfâhi’l-Fasîh, I, 51; https://www.uoanbar.edu.iq/BasicEducationCollege/News_Details.php?ID=135 (son güncelleme: 19 Nisan 23).

Temellük ve Vakıf kayıtları Temellük kaydı, Abdullah (…), başta Ia.Temellük kaydı, Ebû Bekr b. Rüstem b. Ahmed b. Mahmûd eş-Şirvânî, 1a, 29a, 48a, 94a, 104a.Temellük kaydı, Ali Mîr İzzet, 1a.Temellük kaydı, Muhammed Fethullah b. Mahmûd el-Beylûnî el-Halebî, 1014, Trablus, 1a.Temellük kaydı, Abdullah b. en-Nablusî, 48a.

Mühürler Vakıf mührü, Dârussaâde Ağası Hacı Beşir Ağa, “Yâ Beşîra men Eksera’l-Hayrât/Vallâhu Yağfiru’z-Zellât/Vakfun fî Sebîlillâh/Vakfun fî Sebîlillâh”, 1130, 1a, 65a, 122b.

İstinsah kaydı (Arap harfli) (93b)تم الكتاب وكان الفراغ منه على يدي... أبي الحسن علي بن أبي القاسم بن علي بن أبي القاسم بن يس بن غنيمة بن يس بن علي بن ضوء الشيباني المحرزي النحوي الإربلي في اليوم الثالث لثلاثة من الشهر المحرم سنة عشرين وستمائة...