Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân
(تفسير غريب القرآن)

Name: Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân
Author: Ebû Abdullah Zeynüddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdulkâdir er-Râzî

İsim	Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân
İsim Orijinal	تفسير غريب القرآن
Yazar	Ebû Abdullah Zeynüddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdulkâdir er-Râzî
Yazar Orijinal	أبو عبد الله زين الدين محمد بن أبو بكر بن عبد القادر الرازي
Konu	Afro-Asyatik diller / Diğer Diller / Dil ve dilbilim, Sarf, nahiv, belagat kitapları, lugatlar, sözlükler…
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Evet
Yazma	Evet
Fiziksel Boyutlar	212x140-150x75 mm.
Kütüphane:	Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
Demirbaş Numarası	547214
Kayıt Numarası	547214
Lokasyon	Beyazıt Kütüphanesi/Veliyyüddin Efendi
Notlar	Eser ve müellif ismi, Ia sayfasında siyah mürekkeple Lügat-ı Ebherî şeklinde; kurşun kalemle Kur’ânu’l-Ebherî şeklinde kaydedilmiştir. Kaynaklarda Ebherî nisbesine sahip olup Kur’ân elfazı sözlüğü yazmış olan herhangi bir kimse tespit edilememiştir. Bu kayıtların yanlış olma ihtimaline binaen Ahmed eş-Şerkâvî’nin Mu‘cemu’l-Me‘âcim adlı eserinden tespit edilen Kur’ân elfazı sözlükleri taranmış ve incelenen bu eser ile maddeleri ve bu maddelerin işleniş biçimi karşılaştırılmıştır. Yapılan karşılaştırma sonucu incelenen bu eserin Ebû Abdullah Zeynüddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdulkâdir er-Râzî’nin Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân adlı eseriyle büyük bir benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. İncelenen maddelerin bir iki ufak farklılıkla beraber aynı olduğu görülmüştür. Bununla beraber bu maddelerin yerleştirildikleri bab ve fasılların sayıları ve altındaki maddelerin tertibi de aynıdır. Ayrıca tespit edilen Kur’ân elfazı sözlükleri arasında Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân’ın sonuncu babının, son harfi elif-i leyyineye ile biten bazı edatlar ve hurûfu mukattaya tahsis edilmiş olması gibi ayırt edici bu özellik, incelenen bu eserde de aynıyla bulunmaktadır. Çoğu maddede değerlendirme cümlelerin sıralanışı da aynıdır.Bu benzerliklerle beraber maddelerin işlenişinde bazı farklılıklar söz konusudur. İncelenen bu eserde maddeler daha geniş ölçüde değelendirilmiş ve kelimelerin tasrifine dair bilgiler eklenmiştir. Ayrıca Kur’ân’ı Kerim’den daha fazla şevâhid eklenmiştir. Bu durum iki ihtimali akla getirmektedir. Ya esere bizzat müellifi tarafından eklemelerde bulunulmuş veya başka biri tarafından esere şerh veya hâşiye mahiyetinde eklemelerde bulunulmuştur. Nitekim eseri tahkik edip neşreden Hüseyin Elmalı eserin bazı nüshalarında noksanlık ve ziyadelerin olduğunu belirtmiştir. Ayrıca tahkike esas aldığı müellif hatlı Damat İbrahim Paşa / 00124 numaralı nüshanın sayfa kenarlarında madde içerisinde şevâhid olarak zikredilmeyen ayetlerin kaydedildiğini belirtimiştir. Ayrıca zikri geçen bu nüshanın 1a sayfasında eserin bundan sonra kopyalanacak nüshalarının bu nüshayı esas alması gerektiği salık verilmiştir. Ferağ kaydında ise bu nüshanın müellifin sevaddan beyaza aktadığı ilk nüsha olduğu belirtilmiştir. Bu durum müellifin zaman içerisinde eserinde bazı tasarruflarda bulunmuş olabileceği ihtimalini akla getirmektedir. Netice itibarıyla bu nüshada görülen farklılıkların, eserin Ebû Abdullah er-Râzî’nin eserinden başka birine ait olabileceğine dair bir kanıyı yeterince destekler nitelikte değildir. Zira yukarıda zikredilen benzerlikler eserin aynı kaynaktan neşet ettiğini gösterir niteliktedir.Eserin incelenen bu nüshasında mukaddime yer almamaktadır. Eserin mukaddimeli nüshalarında müellif sebeb-i telifini, bazı öğrenciler ve Kur’ân hafızlarının kendisinden Kur’ân’daki garip kelimelerin tefsirine (تفسير غريب القرآن) dair şümullu ve tertibi kolay olan bir eser derlemesini talep etmeleri olduğunu ifade etmektedir. Müellif eserine özel bir isim tahsis etmese de mukaddimede eserinin konusunu ifade ederken kullandığı ifade (تفسير غريب القرآن) bibliyografik kaynaklar eser ismi olarak kaydedilmiştir. Müellif mukaddimesinde ayrıca eserinde Zeccâc, Ferrâ’, el-Ezherî, el-Cevherî, ez-Zemahşerî, el-Uzeyrî ve el-Herevî gibi alimleri kaynak olarak kullandığını ifade etmiştir.Damat İbrahim Paşa / 00124 numaralı müsellif hatlı nüshanın ferağ kaydına göre müellif eserini 663 yılında tamamlamıştır.Eser, Hüseyin Elmalı tarafından 1986 yılında Atatürk Üniversitesinde doktora tezi kapsamında tahkik edilmiştir. Ardından 1997 yılında Ankara, TDV’de neşredilmiştir.Metin bloğu kırmızı ince bir cetvelle çevrelenmiştir. 1b ve 2a sayfalarında yer alan cetveller yaldızlıdır. Nüsha müşirlidir.1a’da nüshanın değişmeden önceki ve şimdiki demirbaş numarası, IIa’da satır sayısı kaydedilmiştir.Bâb ve madde başlıkları kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Madde başlıkları ayrıca sayfa kenarlarına kırmızı mürekkeple yazılmıştır. alıntılanan ayetler ve söz başlarının üzeri kırmızı mürekkeple işaretlenmiştir.Sayfa tashih notları yer almaktadır.Ib, IIb ve nüshanın sonundaki Ia-b sayfaları boştur. Eser, Ebû Abdullah er-Râzî’nin Kur’ân-ı Kerîm’den bin altı yüz yirmi dört garip kelimeyi maddeler halinde derlediği; kelime köklerinin son harfini esas alarak alfabetik yirmi sekiz bâba ayırdığı ve ardından her bâbı, kelime köklerinin ilk harfine göre alfabetik olarak üç yüz doksan altı fasla taksim ettiği ve ve toplamda yaklaşık olarak on bin kelimeyi ihtiva eden sözlüğüdür. Müellif son harfi vâv ve yâ olanları tek bir bâbda toplamış ve sonuncu babı, son harfi elif-i leyyineye ile biten bazı edatlar ve hurûfu mukattaya tahsis etmiştir.
Örnek Metin	(1b)باب الألف المهموزة فصل الباء بدأ بسم الله الرحمن الرحيم قال تعالى ألم يروا كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيدهم أي يخلقهم ابتداء ثم يحييهم بعد الموت وقال تعالى كما بدءكم أي أنشأكم يقال بدء الله الخلق بداء أي خلق الخلق من الباب الثالث وأبدأ الله الخلق إبداء من الرباعي بمعنى الثلاثي وقال تعالى هم أرازلنا بادي الرأي أي ظاهره في غير تعمق من البدو أو في أول مرة في البدء والياء مبدلة من الهمزة لانكسارها ما قبلها وقد قرأ أبو عمرو بها والرأي يجوز أن يكون من رؤية العين أو من الفكرة والتأمل برأ قال تعالى برآء منكم جمع برئ نحو كرماء في جمع كريم... (406a)في قوله تعالى يوسف أعرض عن هذا إذا كان المراد معلوما وقال بعضهم إن يا في هذه الموضع إنما هو للتنبيه...قال في الصحاح وجوز أبو علي إدخال حرف النداء على الفعل والحرف من غير اضمار المنادى للتنبيه لا للنداء على سبيل الاتساع فإن حرف النداء يتضمن التنبيه فجرد عن معنى النداءوأطلق تم
Eser türü	Telif
Tasnif numarası/Konu	492.7 / Arap dili
Koleksiyon no.	V3133
Yaprak, satır, sütun sayısı	II+406+I yk., 25 st.
Cilt özellikleri	Siyah renkli deri üzerine, salbek şemseli, zencirekli, miklebli ve şirazeli cilt
Tezhip, minyatür, harita, çizim v.b. bilgisi	Tezhip, 1b
Yazım şekli (Mensur/Manzum)	Mensur
Alfabe ve yazı türü	Arap harfli-Ta‘lik
Kaynak/Referans	Hüseyin Elmalı, “Zeynuddin Muhammed b. Ebu Bekr er-Razi, ‘Hayatı, Eserleri ve Tefsir Garibi’l-Kur’âni’l-Âzim’i’”, D.E.Ü İlahiyat Fakültesi Dergisi IX, 1995, s. 31-65; Ebû Abdullah er-Râzî, Tefsîru Garîbi’l-Kur’âni’l-Âzim, thk. Hüseyin Elmalı (Ankara: TDV, 1997) (muhakkikin girişi) s. 1-64; Ahmed eş-Şerkâvî, Mu‘cemu’l-Me‘âcim, (Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993), 14; DİA, XXXIV, 4887-8.
Temellük ve Vakıf kayıtları	Temellük kaydı, Neylî, Mirzâzâde Ahmed b. Mirzâ Mehmed b. Habîb el-İstanbulî, 1a
Mühürler	Vakıf mührü, Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi, Veliyyüddin b. Mustafa b. Hüseyin el-İstanbulî, “Vakafe Şeyhu’l-İslâm Veliyyüddin Efendi ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Mustafa Ağa ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Hüseyin Ağa” 1175, 1a…406b
İstinsah kaydı (Arap harfli)	(406b)تمت هذه النسخة الشريفة المفيدة على يد عبد الضعيف السيد سليمان الباباطاغي مولدا

Kaynağa git Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Aramaya Dön

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Kaynağa git

Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân

(تفسير غريب القرآن)

Yazar Ebû Abdullah Zeynüddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdulkâdir er-Râzî

Yazar Orijinal أبو عبد الله زين الدين محمد بن أبو بكر بن عبد القادر الرازي

Konu Afro-Asyatik diller / Diğer Diller / Dil ve dilbilim, Sarf, nahiv, belagat kitapları, lugatlar, sözlükler…

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Evet

Yazma Evet

Fiziksel Boyutlar 212x140-150x75 mm.

Kütüphane Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Demirbaş Numarası 547214

Kayıt Numarası 547214

Lokasyon Beyazıt Kütüphanesi/Veliyyüddin Efendi

Notlar Eser ve müellif ismi, Ia sayfasında siyah mürekkeple Lügat-ı Ebherî şeklinde; kurşun kalemle Kur’ânu’l-Ebherî şeklinde kaydedilmiştir. Kaynaklarda Ebherî nisbesine sahip olup Kur’ân elfazı sözlüğü yazmış olan herhangi bir kimse tespit edilememiştir. Bu kayıtların yanlış olma ihtimaline binaen Ahmed eş-Şerkâvî’nin Mu‘cemu’l-Me‘âcim adlı eserinden tespit edilen Kur’ân elfazı sözlükleri taranmış ve incelenen bu eser ile maddeleri ve bu maddelerin işleniş biçimi karşılaştırılmıştır. Yapılan karşılaştırma sonucu incelenen bu eserin Ebû Abdullah Zeynüddin Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdulkâdir er-Râzî’nin Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân adlı eseriyle büyük bir benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. İncelenen maddelerin bir iki ufak farklılıkla beraber aynı olduğu görülmüştür. Bununla beraber bu maddelerin yerleştirildikleri bab ve fasılların sayıları ve altındaki maddelerin tertibi de aynıdır. Ayrıca tespit edilen Kur’ân elfazı sözlükleri arasında Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân’ın sonuncu babının, son harfi elif-i leyyineye ile biten bazı edatlar ve hurûfu mukattaya tahsis edilmiş olması gibi ayırt edici bu özellik, incelenen bu eserde de aynıyla bulunmaktadır. Çoğu maddede değerlendirme cümlelerin sıralanışı da aynıdır.Bu benzerliklerle beraber maddelerin işlenişinde bazı farklılıklar söz konusudur. İncelenen bu eserde maddeler daha geniş ölçüde değelendirilmiş ve kelimelerin tasrifine dair bilgiler eklenmiştir. Ayrıca Kur’ân’ı Kerim’den daha fazla şevâhid eklenmiştir. Bu durum iki ihtimali akla getirmektedir. Ya esere bizzat müellifi tarafından eklemelerde bulunulmuş veya başka biri tarafından esere şerh veya hâşiye mahiyetinde eklemelerde bulunulmuştur. Nitekim eseri tahkik edip neşreden Hüseyin Elmalı eserin bazı nüshalarında noksanlık ve ziyadelerin olduğunu belirtmiştir. Ayrıca tahkike esas aldığı müellif hatlı Damat İbrahim Paşa / 00124 numaralı nüshanın sayfa kenarlarında madde içerisinde şevâhid olarak zikredilmeyen ayetlerin kaydedildiğini belirtimiştir. Ayrıca zikri geçen bu nüshanın 1a sayfasında eserin bundan sonra kopyalanacak nüshalarının bu nüshayı esas alması gerektiği salık verilmiştir. Ferağ kaydında ise bu nüshanın müellifin sevaddan beyaza aktadığı ilk nüsha olduğu belirtilmiştir. Bu durum müellifin zaman içerisinde eserinde bazı tasarruflarda bulunmuş olabileceği ihtimalini akla getirmektedir. Netice itibarıyla bu nüshada görülen farklılıkların, eserin Ebû Abdullah er-Râzî’nin eserinden başka birine ait olabileceğine dair bir kanıyı yeterince destekler nitelikte değildir. Zira yukarıda zikredilen benzerlikler eserin aynı kaynaktan neşet ettiğini gösterir niteliktedir.Eserin incelenen bu nüshasında mukaddime yer almamaktadır. Eserin mukaddimeli nüshalarında müellif sebeb-i telifini, bazı öğrenciler ve Kur’ân hafızlarının kendisinden Kur’ân’daki garip kelimelerin tefsirine (تفسير غريب القرآن) dair şümullu ve tertibi kolay olan bir eser derlemesini talep etmeleri olduğunu ifade etmektedir. Müellif eserine özel bir isim tahsis etmese de mukaddimede eserinin konusunu ifade ederken kullandığı ifade (تفسير غريب القرآن) bibliyografik kaynaklar eser ismi olarak kaydedilmiştir. Müellif mukaddimesinde ayrıca eserinde Zeccâc, Ferrâ’, el-Ezherî, el-Cevherî, ez-Zemahşerî, el-Uzeyrî ve el-Herevî gibi alimleri kaynak olarak kullandığını ifade etmiştir.Damat İbrahim Paşa / 00124 numaralı müsellif hatlı nüshanın ferağ kaydına göre müellif eserini 663 yılında tamamlamıştır.Eser, Hüseyin Elmalı tarafından 1986 yılında Atatürk Üniversitesinde doktora tezi kapsamında tahkik edilmiştir. Ardından 1997 yılında Ankara, TDV’de neşredilmiştir.Metin bloğu kırmızı ince bir cetvelle çevrelenmiştir. 1b ve 2a sayfalarında yer alan cetveller yaldızlıdır. Nüsha müşirlidir.1a’da nüshanın değişmeden önceki ve şimdiki demirbaş numarası, IIa’da satır sayısı kaydedilmiştir.Bâb ve madde başlıkları kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Madde başlıkları ayrıca sayfa kenarlarına kırmızı mürekkeple yazılmıştır. alıntılanan ayetler ve söz başlarının üzeri kırmızı mürekkeple işaretlenmiştir.Sayfa tashih notları yer almaktadır.Ib, IIb ve nüshanın sonundaki Ia-b sayfaları boştur. Eser, Ebû Abdullah er-Râzî’nin Kur’ân-ı Kerîm’den bin altı yüz yirmi dört garip kelimeyi maddeler halinde derlediği; kelime köklerinin son harfini esas alarak alfabetik yirmi sekiz bâba ayırdığı ve ardından her bâbı, kelime köklerinin ilk harfine göre alfabetik olarak üç yüz doksan altı fasla taksim ettiği ve ve toplamda yaklaşık olarak on bin kelimeyi ihtiva eden sözlüğüdür. Müellif son harfi vâv ve yâ olanları tek bir bâbda toplamış ve sonuncu babı, son harfi elif-i leyyineye ile biten bazı edatlar ve hurûfu mukattaya tahsis etmiştir.

Örnek Metin (1b)باب الألف المهموزة فصل الباء بدأ بسم الله الرحمن الرحيم قال تعالى ألم يروا كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيدهم أي يخلقهم ابتداء ثم يحييهم بعد الموت وقال تعالى كما بدءكم أي أنشأكم يقال بدء الله الخلق بداء أي خلق الخلق من الباب الثالث وأبدأ الله الخلق إبداء من الرباعي بمعنى الثلاثي وقال تعالى هم أرازلنا بادي الرأي أي ظاهره في غير تعمق من البدو أو في أول مرة في البدء والياء مبدلة من الهمزة لانكسارها ما قبلها وقد قرأ أبو عمرو بها والرأي يجوز أن يكون من رؤية العين أو من الفكرة والتأمل برأ قال تعالى برآء منكم جمع برئ نحو كرماء في جمع كريم... (406a)في قوله تعالى يوسف أعرض عن هذا إذا كان المراد معلوما وقال بعضهم إن يا في هذه الموضع إنما هو للتنبيه...قال في الصحاح وجوز أبو علي إدخال حرف النداء على الفعل والحرف من غير اضمار المنادى للتنبيه لا للنداء على سبيل الاتساع فإن حرف النداء يتضمن التنبيه فجرد عن معنى النداءوأطلق تم

Eser türü Telif

Tasnif numarası/Konu 492.7 / Arap dili

Koleksiyon no. V3133

Yaprak, satır, sütun sayısı II+406+I yk., 25 st.

Cilt özellikleri Siyah renkli deri üzerine, salbek şemseli, zencirekli, miklebli ve şirazeli cilt

Tezhip, minyatür, harita, çizim v.b. bilgisi Tezhip, 1b

Yazım şekli (Mensur/Manzum) Mensur

Alfabe ve yazı türü Arap harfli-Ta‘lik

Kaynak/Referans Hüseyin Elmalı, “Zeynuddin Muhammed b. Ebu Bekr er-Razi, ‘Hayatı, Eserleri ve Tefsir Garibi’l-Kur’âni’l-Âzim’i’”, D.E.Ü İlahiyat Fakültesi Dergisi IX, 1995, s. 31-65; Ebû Abdullah er-Râzî, Tefsîru Garîbi’l-Kur’âni’l-Âzim, thk. Hüseyin Elmalı (Ankara: TDV, 1997) (muhakkikin girişi) s. 1-64; Ahmed eş-Şerkâvî, Mu‘cemu’l-Me‘âcim, (Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993), 14; DİA, XXXIV, 4887-8.

Temellük ve Vakıf kayıtları Temellük kaydı, Neylî, Mirzâzâde Ahmed b. Mirzâ Mehmed b. Habîb el-İstanbulî, 1a

Mühürler Vakıf mührü, Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi, Veliyyüddin b. Mustafa b. Hüseyin el-İstanbulî, “Vakafe Şeyhu’l-İslâm Veliyyüddin Efendi ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Mustafa Ağa ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Hüseyin Ağa” 1175, 1a…406b

İstinsah kaydı (Arap harfli) (406b)تمت هذه النسخة الشريفة المفيدة على يد عبد الضعيف السيد سليمان الباباطاغي مولدا