Kitâbü’l-Hayl ve’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara
(كتاب الخيل والفروسية والبيطرة)

Name: Kitâbü’l-Hayl ve’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara
Author: İbn Ahî Hizâm

İsim	Kitâbü’l-Hayl ve’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara
İsim Orijinal	كتاب الخيل والفروسية والبيطرة
Yazar	İbn Ahî Hizâm
Yazar Orijinal	ابن أخي حزام، أبو عبد الله ناصر الدين محمد بن يعقوب بن إسحق الختلي
Konu	Kamu yönetimi ve askerlik bilimi / Toplum Bilimleri
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Evet
Yazma	Evet
Fiziksel Boyutlar	255x170-190x120 mm.
Kütüphane:	Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
Demirbaş Numarası	547257
Kayıt Numarası	547257
Lokasyon	Beyazıt Kütüphanesi/Veliyyüddin Efendi
Notlar	Müellif eserine özel bir isim tahsis etmemiştir. Fakat mukaddimesinde, Allah yolunda cihad edenin ihtiyaç duyacağı; süvârilik ve piyadecilik sanatları, bineklerin ahvâli, silah kullanımı, binicilik sanatına nasıl başlanacağı ve bir binicinin ihtiyaç duyacağı araçlar gibi konuları işlediğini ifade etmektedir. Eserin hem bu nüshasında hem diğer nüshalarında eserin içeriği ve müellifin mukaddimede ifade ettiği konular itibara alınarak eser ismi olarak kaydedilmiştir. Ayrıca eserin incelenen diğer başka nüshalarında eserden belli başlı babların seçilerek müstakil olarak istinsah edildiği ve müstakil olarak istinsah edilen bu babların eser ismi olarak kaydedildiği görülmüştür. Eser ismindeki belirsizlik müellifin ismi için de geçerlidir. Müellif isminde yer alan unsurların neredeyse her biri, kaynaklarda ve eserin nüshalarında İbnu Ebi/Ahî Hazzam/Hizâm/Cuzâm/Huzâm el-Hatlî/el-Huttelî gibi farklı okuyuşlarla kaydedilmiştir. Kaynaklarda müellif ve eseri hakkında zikredilen kapalılığı giderecek yeterli malumat bulunmamaktadır. Eser ve müellif hakkında kaynaklarda ve eserin nüshalarında bulunan bilgiler, incelenen bu nüshadan başlamak üzere zikredilecek ve kaynakların ittifak etmiş olduğu unsurlar vasıtasıyla eser ve müellif ismi belirlenecektir.Eser ve müellif ismi istinsah kaydında (234a) Kitâbu Muhammed b. Ya‘kûb b. İbn Ahî Hazzâm el-Hatlî fi’l-Furûsiyye şeklinde kaydedilmiştir. Müellif ismi 135a’da İbnu Ebî Hazzâm el-Hatlî şeklinde kaydedilmiştir. Eser ismi, Va’da Kitâbü’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara min kıbeli’t-Tıb ve Umûru’s-Saltana ve Ma‘rifetü'l-Huyûl ve Riyâzetuhâ ve Te’dîbuhâ ve İlâcuhâ ve Ma‘rifetu’l-Amel bi’s-Seyf ve’r-Rumh ve Remyi’n-Nisâb şeklinde; müellif ismi, İbnu Ebî Hazzâm el-Hatlî şeklinde kaydedilmiştir. Vb sayfasında müellifin Mu‘tasım Billah’ın (ö. 227/842) at yetişitiricisi olduğu; 234a’da ise el-Mu‘tazıd Billah’ın (ö. 289/902) at yetiştiricisi olduğu kaydedilmiştir.Fatih / 03510 numaralı nüshada eserin -kim tarafından ihtisar edildiği tespit edilemeyen- bir muhtasarı yer almaktadır. 1a’daki unvan tezhibi içerisinde müellif ismi zabtedilmeksizin محمد بن يعقوب ابن خزام الختلي şeklinde kaydedilmiştir.Fatih / 03513 (Kıt‘a) numaralı nüshanın 1a sayfasındaki unvan tezhibi içerisinde eser ismi, Kitâbu’l-Kemâl fi’l-Furûsiyye ve Envâ‘i’s-Silâh ve Âdâbi’l-Amel bi-zâlike Vesefâti’s-Suyûf ve’r-Rimâh şeklinde kaydedilmiştir.Nuruosmaniye / 03915 (Kıt‘a) numaralı nüshanın istinsah kaydında (58a) eser ve müellif ismi zabt edilmiş şekilde Kitâbu Ahmed İbn Ya‘kub b. Ahî Cuzâm el-Hatlî fi’l-Furûsiyye şeklinde kaydedilmiştir. Ayrıca müellifin el-Mu‘tezıd Billah’ın at yetişitiricisi olduğu kaydedilmiştir.Ayasofya / 02898M (Kıt‘a) numaralı nüshanın 1a sayfasında eser ismi, Kitâbu’l-Furûsiyye ve’l-Baytara min Kıbeli’t-Tıb Umûri’s-Saltana şeklinde zabtedilerek; müellif ismi, يعقوب بن أخي حزام محمد بن şeklinde zabtedilmeksizin kaydedilmiştir.Ayasofya / 02899 numaralı nüshanın 1a sayfasındaki unvan tezhibi içerisinde eser ismi, Kitâbu’l-Hayl ve’l-Furûsiyye şeklinde; müellif ismi, Nâsıruddin Muhammed b. Ya‘kub b. Ahî Huzâm el-Hatlî şeklinde zabtedilerek kaydedilmiştir. Eser ismi ayrıca unvan tezhibinin üstünde Kitâbu’l-Furûsiyye ve’l-Baytara min Kıbeli’t-Tıb ve Umûri’s-Saltana şeklinde kaydedilmiştir.Ayasofya / 03607 numaralı nüshanın 1a sayfasında eser ismi Kitâbun Câmi‘ fi’l-Baytara ve Kitâbu Ma‘rifeti’l-Huyûl olarak iki şekilde kaydedilmiştir.British Library, Oriental Manuscripts/ 1305 numaralı nüshanın 2a sayfasında eser ismi, Kitâbu’l-Furûsiyye ve Şiyâtü’l-Hayl şeklinde; müellif ismi zabtedilmeksizin, ابن أخي حزام şeklinde kaydedilmiştir. Ayrıca aynı sayfada müellifin el-Mu‘tezıd Billah’ın at yetişitiricisi olduğu kaydedilmiştir.İbnü’n-Nedîm eser ismini, Kitâbu’l-Baytara şeklinde; müellif ismini İbn Ahî Hizâm şeklinde kaydetmiştir. Ayrıca müellifin eserini Mütevekkil Alellah (ö. 247/861) için telif ettiğini ifade etmektedir. Eymen Fu’âd Seyyid ilgili bölümün dipnotunda müellif ismini, Ebu Abdullah Muhammed b. Ya‘kûb b. Gâlib b. Ali b. Ahî Hizâm el-Huttelî şeklinde kaydetmiş ve müellifin üçüncü yüzyılın dördüncü çeyreğinde vefat ettiğini belirtmiştir.Taberî müellifin adını, Muhammed b. Ya‘kûb Ahû Hizâm şeklinde kaydetmiştir.Yukarıda zikredilenlerden de anlaşılacağı üzere eser ismi hakkında bir ittifak söz konusu değildir. Bununla beraber neredeyse tümünün aynı ibareleri farklı şekillerde biçimlendirerek eser ismi olarak kaydettikleri görülmektedir. Eser ismi, İbnü’n-Nedîm ve eserin nüshalarında eser ismi olarak önerilen ifadeler ile eserin içeriği dikkate alınarak; tümünü kapsayıcı bir nitelikte olan Kitâbü’l-Hayl ve’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara şeklinde kaydedilmiştir.Müellif ismi ise, İbnü’n-Nedîm’in kaydettiği biçim ve nüshalarda müellif ismi konusunda ittifak edilen diğer unsurlar esas alınarak İbn Ahî Hizâm, Ebû Abdullah Nâsıruddin Muhammed b. Ya‘kûb b. İshâk el-Huttalî şeklinde kaydedilmiştir. Yukarıda müellif hakkında nakledilen bilgilerde onun Mütevekkil Alellah (ö. 247/861); Mu‘tasım Billah (ö. 227/842) ve el-Mu‘tazıd Billah’ın (ö. 289/902) at yetiştiricisi olduğu kaydedilmiştir. el-Mu‘tazıd Billah 279/892 yılında halife olmuştur. Eğer bu bilgiler doğru kabul edilirse müellif en erken 279/892’ye kadar hayatta olmalıdır.IIb ve IIIa sayfalarında eserin fihristi bulunmaktadır.İstinsah kaydında bu nüshanın okunamayacak kadar kötü bir durumda olan, 428 tarihli bir nüshadan kopyalandığı ifade edilmiştir. Bu nüshanın istinsah tarihi silindiğinden ötürü okunamamaktadır. Ayrıca mukabele kaydında bu nüshada satırlar arasında boş kalan yerlerin asıl nüshada eksik olan yerler olduğu ifade edilmiştir.Nüshada sayfa kenarlarında metne dair çeşitli notlar, açıklamalar ve düzeltmeler yer almaktadır.Nüsha, Hindu-Arap ve Hindî rakamlarla olmak üzere iki defa numaralandırılmıştır. Nüsha üzerindeki kayıtların belirtilmesi gereken yerde hindî rakamlar esas alınmıştır.Bab başlıkları ve alt başlıklar kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Nüsha müşirlidir.Ia’da nüshanın değişmeden önceki ve şimdiki demirbaş numarası, Va’da satır sayısı kaydedilmiştir.Ib, IIa, IIIb, IVa-b, 29a, 73a ve nüshanın sonundaki Ia-b sayfaları boştur.14a…197a sayfalarında “Belağa’l-mukâbele” ifadesi; 168a ve 200a sayfalarında “belağa kırâ’a” ifadesi not alınmıştır.Her on varakta bir forma numaraları yazıyla belirtilmiştir.Nüshanın yaprak numaralandırması hatalıdır. 160’tan 161’e atlanmıştır. Bu yanlışlık kayıtta nüshanın toplam yaprak sayısına yansıtılmamıştır. Fakat sayfa numarasının belirtilmesi gerektiği yerlerde (kayıt, mühür vs.) karışıklığa sebep olmamak için nüsha üzerindeki numaralar dikkate alınmıştır.Nüshanın yaprak numaralandırması, eserin başladığı yapraktan sonraki yaprakla başlatılmıştır. karışıklığa sebep olmamak için eserin başladığı ilk yapraktaki kayıtlar, Roma rakamı V ile gösterilecektir.172b-173a sayfaları arasında üzerinde metne dair bir açıklamanın yer aldığı bir şukka bulunmaktadır.Va’da harple ilgili Arapça bir şiir234b’de İmâm Şâfi‘î’ye ait bir söz aktarılmıştır.131 numaralı yaprak nüshanın yanlış ciltlenmesi sebebiyle, olması gereken yerde değildir. Bu yaprak 62 ile 63 numaralı yapraklar arasına yerleştirilmiştir. Nüshanın açılıp tamir edilerek doğru şekilde ciltlenmesi gerekmektedir.Bazı yaprakların dip ve uç kısımları tamir edilerek yamanmıştır. Eser, Allah yolunda cihat eden kişiye rehber olmak amacıyla atlar, atların özellikleri, kusurları, hastalıkları, tedavileri, süvariliğin hususiyetleri, kılıç, mızrak ve okun türleri ve kullanımı gibi konuların yüz elli bâbda işlendiği bir kılavuzdur.
Örnek Metin	(Vb)بسم الله...الحمد لله ولي الحمد وأهله ومستحقه ومستخلصه لنفسه حمد من خضع لعظمته وخشع لوحدانيته واستكان لعزته واستبسل لربوبيته الذي قهر الأرض بجلاله وسكن السماء بعزته حمدا يزيد ولا يبيد ولا يقصر عن واجب شكره على نعمه...(1a)وأما بعد فإني لم أزل بعد ما وهب الله لي من المعرفة بالآلة الفروسية وما وهب النظر شديد الحفظ عما وضعه أهل النجة...في كتابي هذا مما يحتاج إليه أهل الجهاد في سبيل الله والإخلاص والصدق من فنون الفروسية والرجلة والمعرفة في الدواب وأحوالها والعمل بالأسلحة وكيف يبتديء من أراد تعلم الفروسية وما يحتاج إليه الفارس من آلته وأعملت نفسي في ذلك احتسابا فيمن تعلم منه علما يجاهد به في سبيل الله... (233b)باب الطبطاب اعلم أن الطبطاب يعلم الفارس الثقافة في الحرب لحاجته لطلب الأكرة والحفظ بها ولنفسه ودابته وموضع جولانه من الأرض...(234a)وإن لم تهيأ لك ذلك للعجلة والمزاحمة لقربهالترتفع من الأرض ثم تستقيلها والفروسية عادة وكثرة الإدمان عليه نافع في ذلك إن شاء الله
Eser türü	Telif
Tasnif numarası/Konu	355 / Askerlik bilimi
Koleksiyon no.	V3174
Yaprak, satır, sütun sayısı	V+234+I yk., 19 st.
Cilt özellikleri	Sırtı kahverengi deri, kapakları ebru kağıt kaplı, şirazeli cilt
Tezhip, minyatür, harita, çizim v.b. bilgisi	Çizim, 106a
Yazım şekli (Mensur/Manzum)	Mensur
Alfabe ve yazı türü	Arap harfli-Nesih
Kaynak/Referans	İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist, (nşr.: Eymen Fu’âd Seyyid, Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Turâsi’l-İslâmî, I-II, 2009) c. II, 348; Zirikli, el-A‘lâm, VII, 145; DİA, EK-1, 584; XXXI, 383-4; Qatar Digital Library, “Kitāb al-furūsīyah wa-shiyāt al-khayl” Erişim: 18.07.2023, https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023488849.0x000012.
Temellük ve Vakıf kayıtları	Temellük kaydı, Halîl b. Cemâleddin Yusuf Bedreddin Hasan el-Halebî el-Hizzânî, 29 Cemâziyelâhir 815, 234bTemellük kaydı, Muhammed Vâsıf el-Murâdî b. Hasan el-Mutetayyib, VaTemellük kaydı, Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi, Veliyyüddin b. Mustafa b. Hüseyin el-İstanbulî, Va
Diğer kayıtlar	Nüshanın baştan sona mukabelesinin tamamlandığına dair kayıt, 234a
Mühürler	Vakıf mührü, Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi, Veliyyüddin b. Mustafa b. Hüseyin el-İstanbulî, “Vakafe Şeyhu’l-İslâm Veliyyüddin Efendi ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Mustafa Ağa ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Hüseyin Ağa” 1175, Va…234aŞahıs mührü, Mehmed Mes‘ûd, “Bâd Hemvâre Temennâ-yı Mehmed Mes‘ûd” Va, 234b
İstinsah kaydı (Arap harfli)	(234a)تم كتاب محمد بن يعقوب بن أخي خزام الختلي في الفروسية بعون الله وإحسانه...يحيط علم الواقف على هذا الكتاب أنه كتب من نسخة تاريخها ما وجد مكتوبا أربع مائة سنة وثمانية وعشرين سنة وهي نسخة لا يكاد يقرأ الإنسان منها شيئا إلا بالجهد سيدنا يعذر المملوك في ما تجده في هذه النسخة من أشكال بعض الكلام والسلام والحمد لله وحده وتم نسخة هذا الكتاب المبارك سنة أربع...

Kaynağa git Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Aramaya Dön

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Kaynağa git

Kitâbü’l-Hayl ve’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara

(كتاب الخيل والفروسية والبيطرة)

Yazar İbn Ahî Hizâm

Yazar Orijinal ابن أخي حزام، أبو عبد الله ناصر الدين محمد بن يعقوب بن إسحق الختلي

Konu Kamu yönetimi ve askerlik bilimi / Toplum Bilimleri

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Evet

Yazma Evet

Fiziksel Boyutlar 255x170-190x120 mm.

Kütüphane Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Demirbaş Numarası 547257

Kayıt Numarası 547257

Lokasyon Beyazıt Kütüphanesi/Veliyyüddin Efendi

Notlar Müellif eserine özel bir isim tahsis etmemiştir. Fakat mukaddimesinde, Allah yolunda cihad edenin ihtiyaç duyacağı; süvârilik ve piyadecilik sanatları, bineklerin ahvâli, silah kullanımı, binicilik sanatına nasıl başlanacağı ve bir binicinin ihtiyaç duyacağı araçlar gibi konuları işlediğini ifade etmektedir. Eserin hem bu nüshasında hem diğer nüshalarında eserin içeriği ve müellifin mukaddimede ifade ettiği konular itibara alınarak eser ismi olarak kaydedilmiştir. Ayrıca eserin incelenen diğer başka nüshalarında eserden belli başlı babların seçilerek müstakil olarak istinsah edildiği ve müstakil olarak istinsah edilen bu babların eser ismi olarak kaydedildiği görülmüştür. Eser ismindeki belirsizlik müellifin ismi için de geçerlidir. Müellif isminde yer alan unsurların neredeyse her biri, kaynaklarda ve eserin nüshalarında İbnu Ebi/Ahî Hazzam/Hizâm/Cuzâm/Huzâm el-Hatlî/el-Huttelî gibi farklı okuyuşlarla kaydedilmiştir. Kaynaklarda müellif ve eseri hakkında zikredilen kapalılığı giderecek yeterli malumat bulunmamaktadır. Eser ve müellif hakkında kaynaklarda ve eserin nüshalarında bulunan bilgiler, incelenen bu nüshadan başlamak üzere zikredilecek ve kaynakların ittifak etmiş olduğu unsurlar vasıtasıyla eser ve müellif ismi belirlenecektir.Eser ve müellif ismi istinsah kaydında (234a) Kitâbu Muhammed b. Ya‘kûb b. İbn Ahî Hazzâm el-Hatlî fi’l-Furûsiyye şeklinde kaydedilmiştir. Müellif ismi 135a’da İbnu Ebî Hazzâm el-Hatlî şeklinde kaydedilmiştir. Eser ismi, Va’da Kitâbü’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara min kıbeli’t-Tıb ve Umûru’s-Saltana ve Ma‘rifetü'l-Huyûl ve Riyâzetuhâ ve Te’dîbuhâ ve İlâcuhâ ve Ma‘rifetu’l-Amel bi’s-Seyf ve’r-Rumh ve Remyi’n-Nisâb şeklinde; müellif ismi, İbnu Ebî Hazzâm el-Hatlî şeklinde kaydedilmiştir. Vb sayfasında müellifin Mu‘tasım Billah’ın (ö. 227/842) at yetişitiricisi olduğu; 234a’da ise el-Mu‘tazıd Billah’ın (ö. 289/902) at yetiştiricisi olduğu kaydedilmiştir.Fatih / 03510 numaralı nüshada eserin -kim tarafından ihtisar edildiği tespit edilemeyen- bir muhtasarı yer almaktadır. 1a’daki unvan tezhibi içerisinde müellif ismi zabtedilmeksizin محمد بن يعقوب ابن خزام الختلي şeklinde kaydedilmiştir.Fatih / 03513 (Kıt‘a) numaralı nüshanın 1a sayfasındaki unvan tezhibi içerisinde eser ismi, Kitâbu’l-Kemâl fi’l-Furûsiyye ve Envâ‘i’s-Silâh ve Âdâbi’l-Amel bi-zâlike Vesefâti’s-Suyûf ve’r-Rimâh şeklinde kaydedilmiştir.Nuruosmaniye / 03915 (Kıt‘a) numaralı nüshanın istinsah kaydında (58a) eser ve müellif ismi zabt edilmiş şekilde Kitâbu Ahmed İbn Ya‘kub b. Ahî Cuzâm el-Hatlî fi’l-Furûsiyye şeklinde kaydedilmiştir. Ayrıca müellifin el-Mu‘tezıd Billah’ın at yetişitiricisi olduğu kaydedilmiştir.Ayasofya / 02898M (Kıt‘a) numaralı nüshanın 1a sayfasında eser ismi, Kitâbu’l-Furûsiyye ve’l-Baytara min Kıbeli’t-Tıb Umûri’s-Saltana şeklinde zabtedilerek; müellif ismi, يعقوب بن أخي حزام محمد بن şeklinde zabtedilmeksizin kaydedilmiştir.Ayasofya / 02899 numaralı nüshanın 1a sayfasındaki unvan tezhibi içerisinde eser ismi, Kitâbu’l-Hayl ve’l-Furûsiyye şeklinde; müellif ismi, Nâsıruddin Muhammed b. Ya‘kub b. Ahî Huzâm el-Hatlî şeklinde zabtedilerek kaydedilmiştir. Eser ismi ayrıca unvan tezhibinin üstünde Kitâbu’l-Furûsiyye ve’l-Baytara min Kıbeli’t-Tıb ve Umûri’s-Saltana şeklinde kaydedilmiştir.Ayasofya / 03607 numaralı nüshanın 1a sayfasında eser ismi Kitâbun Câmi‘ fi’l-Baytara ve Kitâbu Ma‘rifeti’l-Huyûl olarak iki şekilde kaydedilmiştir.British Library, Oriental Manuscripts/ 1305 numaralı nüshanın 2a sayfasında eser ismi, Kitâbu’l-Furûsiyye ve Şiyâtü’l-Hayl şeklinde; müellif ismi zabtedilmeksizin, ابن أخي حزام şeklinde kaydedilmiştir. Ayrıca aynı sayfada müellifin el-Mu‘tezıd Billah’ın at yetişitiricisi olduğu kaydedilmiştir.İbnü’n-Nedîm eser ismini, Kitâbu’l-Baytara şeklinde; müellif ismini İbn Ahî Hizâm şeklinde kaydetmiştir. Ayrıca müellifin eserini Mütevekkil Alellah (ö. 247/861) için telif ettiğini ifade etmektedir. Eymen Fu’âd Seyyid ilgili bölümün dipnotunda müellif ismini, Ebu Abdullah Muhammed b. Ya‘kûb b. Gâlib b. Ali b. Ahî Hizâm el-Huttelî şeklinde kaydetmiş ve müellifin üçüncü yüzyılın dördüncü çeyreğinde vefat ettiğini belirtmiştir.Taberî müellifin adını, Muhammed b. Ya‘kûb Ahû Hizâm şeklinde kaydetmiştir.Yukarıda zikredilenlerden de anlaşılacağı üzere eser ismi hakkında bir ittifak söz konusu değildir. Bununla beraber neredeyse tümünün aynı ibareleri farklı şekillerde biçimlendirerek eser ismi olarak kaydettikleri görülmektedir. Eser ismi, İbnü’n-Nedîm ve eserin nüshalarında eser ismi olarak önerilen ifadeler ile eserin içeriği dikkate alınarak; tümünü kapsayıcı bir nitelikte olan Kitâbü’l-Hayl ve’l-Fürûsiyye ve’l-Baytara şeklinde kaydedilmiştir.Müellif ismi ise, İbnü’n-Nedîm’in kaydettiği biçim ve nüshalarda müellif ismi konusunda ittifak edilen diğer unsurlar esas alınarak İbn Ahî Hizâm, Ebû Abdullah Nâsıruddin Muhammed b. Ya‘kûb b. İshâk el-Huttalî şeklinde kaydedilmiştir. Yukarıda müellif hakkında nakledilen bilgilerde onun Mütevekkil Alellah (ö. 247/861); Mu‘tasım Billah (ö. 227/842) ve el-Mu‘tazıd Billah’ın (ö. 289/902) at yetiştiricisi olduğu kaydedilmiştir. el-Mu‘tazıd Billah 279/892 yılında halife olmuştur. Eğer bu bilgiler doğru kabul edilirse müellif en erken 279/892’ye kadar hayatta olmalıdır.IIb ve IIIa sayfalarında eserin fihristi bulunmaktadır.İstinsah kaydında bu nüshanın okunamayacak kadar kötü bir durumda olan, 428 tarihli bir nüshadan kopyalandığı ifade edilmiştir. Bu nüshanın istinsah tarihi silindiğinden ötürü okunamamaktadır. Ayrıca mukabele kaydında bu nüshada satırlar arasında boş kalan yerlerin asıl nüshada eksik olan yerler olduğu ifade edilmiştir.Nüshada sayfa kenarlarında metne dair çeşitli notlar, açıklamalar ve düzeltmeler yer almaktadır.Nüsha, Hindu-Arap ve Hindî rakamlarla olmak üzere iki defa numaralandırılmıştır. Nüsha üzerindeki kayıtların belirtilmesi gereken yerde hindî rakamlar esas alınmıştır.Bab başlıkları ve alt başlıklar kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Nüsha müşirlidir.Ia’da nüshanın değişmeden önceki ve şimdiki demirbaş numarası, Va’da satır sayısı kaydedilmiştir.Ib, IIa, IIIb, IVa-b, 29a, 73a ve nüshanın sonundaki Ia-b sayfaları boştur.14a…197a sayfalarında “Belağa’l-mukâbele” ifadesi; 168a ve 200a sayfalarında “belağa kırâ’a” ifadesi not alınmıştır.Her on varakta bir forma numaraları yazıyla belirtilmiştir.Nüshanın yaprak numaralandırması hatalıdır. 160’tan 161’e atlanmıştır. Bu yanlışlık kayıtta nüshanın toplam yaprak sayısına yansıtılmamıştır. Fakat sayfa numarasının belirtilmesi gerektiği yerlerde (kayıt, mühür vs.) karışıklığa sebep olmamak için nüsha üzerindeki numaralar dikkate alınmıştır.Nüshanın yaprak numaralandırması, eserin başladığı yapraktan sonraki yaprakla başlatılmıştır. karışıklığa sebep olmamak için eserin başladığı ilk yapraktaki kayıtlar, Roma rakamı V ile gösterilecektir.172b-173a sayfaları arasında üzerinde metne dair bir açıklamanın yer aldığı bir şukka bulunmaktadır.Va’da harple ilgili Arapça bir şiir234b’de İmâm Şâfi‘î’ye ait bir söz aktarılmıştır.131 numaralı yaprak nüshanın yanlış ciltlenmesi sebebiyle, olması gereken yerde değildir. Bu yaprak 62 ile 63 numaralı yapraklar arasına yerleştirilmiştir. Nüshanın açılıp tamir edilerek doğru şekilde ciltlenmesi gerekmektedir.Bazı yaprakların dip ve uç kısımları tamir edilerek yamanmıştır. Eser, Allah yolunda cihat eden kişiye rehber olmak amacıyla atlar, atların özellikleri, kusurları, hastalıkları, tedavileri, süvariliğin hususiyetleri, kılıç, mızrak ve okun türleri ve kullanımı gibi konuların yüz elli bâbda işlendiği bir kılavuzdur.

Örnek Metin (Vb)بسم الله...الحمد لله ولي الحمد وأهله ومستحقه ومستخلصه لنفسه حمد من خضع لعظمته وخشع لوحدانيته واستكان لعزته واستبسل لربوبيته الذي قهر الأرض بجلاله وسكن السماء بعزته حمدا يزيد ولا يبيد ولا يقصر عن واجب شكره على نعمه...(1a)وأما بعد فإني لم أزل بعد ما وهب الله لي من المعرفة بالآلة الفروسية وما وهب النظر شديد الحفظ عما وضعه أهل النجة...في كتابي هذا مما يحتاج إليه أهل الجهاد في سبيل الله والإخلاص والصدق من فنون الفروسية والرجلة والمعرفة في الدواب وأحوالها والعمل بالأسلحة وكيف يبتديء من أراد تعلم الفروسية وما يحتاج إليه الفارس من آلته وأعملت نفسي في ذلك احتسابا فيمن تعلم منه علما يجاهد به في سبيل الله... (233b)باب الطبطاب اعلم أن الطبطاب يعلم الفارس الثقافة في الحرب لحاجته لطلب الأكرة والحفظ بها ولنفسه ودابته وموضع جولانه من الأرض...(234a)وإن لم تهيأ لك ذلك للعجلة والمزاحمة لقربهالترتفع من الأرض ثم تستقيلها والفروسية عادة وكثرة الإدمان عليه نافع في ذلك إن شاء الله

Eser türü Telif

Tasnif numarası/Konu 355 / Askerlik bilimi

Koleksiyon no. V3174

Yaprak, satır, sütun sayısı V+234+I yk., 19 st.

Cilt özellikleri Sırtı kahverengi deri, kapakları ebru kağıt kaplı, şirazeli cilt

Tezhip, minyatür, harita, çizim v.b. bilgisi Çizim, 106a

Yazım şekli (Mensur/Manzum) Mensur

Alfabe ve yazı türü Arap harfli-Nesih

Kaynak/Referans İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist, (nşr.: Eymen Fu’âd Seyyid, Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Turâsi’l-İslâmî, I-II, 2009) c. II, 348; Zirikli, el-A‘lâm, VII, 145; DİA, EK-1, 584; XXXI, 383-4; Qatar Digital Library, “Kitāb al-furūsīyah wa-shiyāt al-khayl” Erişim: 18.07.2023, https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023488849.0x000012.

Temellük ve Vakıf kayıtları Temellük kaydı, Halîl b. Cemâleddin Yusuf Bedreddin Hasan el-Halebî el-Hizzânî, 29 Cemâziyelâhir 815, 234bTemellük kaydı, Muhammed Vâsıf el-Murâdî b. Hasan el-Mutetayyib, VaTemellük kaydı, Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi, Veliyyüddin b. Mustafa b. Hüseyin el-İstanbulî, Va

Diğer kayıtlar Nüshanın baştan sona mukabelesinin tamamlandığına dair kayıt, 234a

Mühürler Vakıf mührü, Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi, Veliyyüddin b. Mustafa b. Hüseyin el-İstanbulî, “Vakafe Şeyhu’l-İslâm Veliyyüddin Efendi ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Mustafa Ağa ibnü’l-Merhûm el-Hâcc Hüseyin Ağa” 1175, Va…234aŞahıs mührü, Mehmed Mes‘ûd, “Bâd Hemvâre Temennâ-yı Mehmed Mes‘ûd” Va, 234b

İstinsah kaydı (Arap harfli) (234a)تم كتاب محمد بن يعقوب بن أخي خزام الختلي في الفروسية بعون الله وإحسانه...يحيط علم الواقف على هذا الكتاب أنه كتب من نسخة تاريخها ما وجد مكتوبا أربع مائة سنة وثمانية وعشرين سنة وهي نسخة لا يكاد يقرأ الإنسان منها شيئا إلا بالجهد سيدنا يعذر المملوك في ما تجده في هذه النسخة من أشكال بعض الكلام والسلام والحمد لله وحده وتم نسخة هذا الكتاب المبارك سنة أربع...