Şerhu'r-Risâleti'l-Vaz‘iyye.
(شرح الرسالة الوضعية.)

Name: Şerhu'r-Risâleti'l-Vaz‘iyye.
Author: Ali es-Semerkandî.

İsim	Şerhu'r-Risâleti'l-Vaz‘iyye.
İsim Orijinal	شرح الرسالة الوضعية.
Yazar	Ali es-Semerkandî.
Yazar Orijinal	علي السمرقندي
Konu	Afro-Asyatik (Hami-Sami) diller / Diğer diller / Dil ve dilbilim
Tür	Kitap
Dil	Arapça
Dijital	Evet
Yazma	Evet
Fiziksel Boyutlar	202x138-126x77 mm.
Kütüphane:	Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
Demirbaş Numarası	231421
Kayıt Numarası	231421
Lokasyon	Süleymaniye Kütüphanesi/Çorlulu Ali Paşa
Notlar	Eser, isim ve nispet ortaklığının yanı sıra birbirine yakın dönemlerde yaşayan müelliflerin aynı veya benzer bir konuda eserler kaleme almış olmaları nedeniyle birçok müellife nispet edilmiştir. Serez / 03880-001 numaralı nüshada metin “kâle Celâlü’l-mille ve’d-dîn ed-Devvânî…” şeklinde başlamaktadır, sayfa kenarında “bu şerh Ebu’l-Kâsım el-Leysî es-Semerkandî’nindir” şeklinde düzeltme amaçlı kayıt düşülmüştür. Bu düzeltme muhtemelen Kâtip Çelebi’nin verdiği bilgiye dayanmaktadır. Kâtip Çelebi metnin başlangıcını vererek eseri Ebu’l-Kâsım el-Leysî’ye (889/1485’ten sonra) atfetmekte, 888 yılında tamamlandığını belirtmektedir. (Keşf, I, 898) Ancak kayıtlarda eserin yaygın şekilde Ali Kuşçu’ya (879/1474), daha az olmakla beraber bir de Hoca Ali es-Semerkandî adında bir şahsa atfedildiğini görmekteyiz. Kâtip Çelebi ayrıca “Hoca Ali es-Semerkandî” adını da zikretmiş, onun şerhinin Îcî’nin vaz risalesine yazılmış en eski şerh olduğunu ve Ali Kuşçu’nun Hoca Ali es-Semerkandî şerhine talika yazdığını belirtmiştir. Dolayısıyla Kâtip Çelebi’ye göre Hoca Ali ve Ali Kuşçu iki ayrı kişidir ve elimizdeki metin ne birine ne de diğerine aittir.Eser birçok nüsha zahriyesinde (ör. Genel / 1274/1, Yeni Cami / 00778-003, Atıf Efendi / 02418-002) ve istinsah kaydında (Carullah / 01877-006, Atıf Efendi / 02411) Ali Kuşçu’ya nispet edilmiş ve bu nispetle basılmıştır. (ör. Bölge Yazma Eserler Basma / BB00007172/2, 1280, Bölge Yazma Eserler Basma / BB00007173/2, 1305) Bazı yazmalarda da Hoca Ali es-Semerkandî’ye nispet edilmektedir (ör. Laleli / 00371-002, Hacı Mahmud Efendi / 05847-004, Hamidiye / 01451-004) Öte yandan Hoca Ali es-Semerkandî’ye nispet edilen başka bir metin de bulunmaktadır. (Nuruosmaniye / 04509-010, Nuruosmaniye / 04508-003, Laleli / 02994) Son zamanlarda yapılmış, metnin Ali Kuşçu’ya aidiyetini savunan çalışmalar olduğu gibi Hoca Ali’nin Alâ’eddin Ali b. Yahyâ es-Semerkandî el-Karamânî (860/1456) olup metnin kendisine aidiyeti kanaatiyle sonuçlanan bir çalışma da bulunmaktadır. (Görüşlerin özeti ve değerlendirme için bkz. İşleme, 17-27) Yazma nüshalarla desteklenmemiş olması nedeniyle görüş ve ihtimallerden herhangi biri diğerine bu tezde yeğlenememiştir. Bunun yerine tespit fişinde yapıldığı gibi eseri bütün ihtimallerde ortak isim olan “Ali es-Semerkandî”ye nispet etmekle yetinilmiştir. Tespit fişinin arka yüzünde Kâtip Çelebi’nin eseri Ebu’l-Leys es-Semerkandî’ye nispet ettiği, fakat Mehmet es-Sefâihî Beyin defterindeki tetkiklere dayanarak eserin Ali es-Semerkandî’ye ait olduğu kaydedilmiştir. Ali es-Semerkandî’nin Ali Kuşçu olup olmadığının da ayrı bir mesele teşkil ettiği, yine Mehmet es-Sefâihî Beyin açıklamalarına göre müellifin Ali Kuşçu olma ihtimalinin güçlü olduğu kaydedilmiştir. Dil ve nesneler arasındaki ilişki çeşitlerini konu alan, Adudüddin el-Îcî (756/1355) tarafından kaleme alınmış kısa risale üzerine kimliği tam olarak bilinmeyen Ali es-Semerkandî adında bir şahıs tarafından yazılmış haşiyedir.
Örnek Metin	[19b] الحمد لله الذي خص الإنسان بمعرفة أوضاع الكلام ومبانيه، وجعل الحروف أصول كلمته وظروف معانيه والصلاة على المشتق من مصدر الفضل والحكم، الجامع لمحاسن الأفعال ومكارم الشيم الموصول بألفاظه أنواع السعادة والهدى المضمر في إشاراته... وبعد فلما شاع...الرسالة العضدية التي أفادها المولى الإمام ... المجتهدين عضد الحق والدين... وكانت مشتملة على مسائل دقيقة... ولم يكن له بد من شرح... قال الـمصنف رحمه الله بعد التسمية هذه فائدة المشار إليه بـــهذه العبارات الذهنية التي أراد كتابتها وبيان أجزائها نزلت منزلة المشخص المشاهد المحسوس فاستعملت كلمة هذه الموضوعة لكل مشار إليه محسوس والفائدة في اللغة ما حصلته من علم أو مال مشتق من الفيد بمعنى استحداث المال أو الخير [37b] التنبيه الثاني عشرلا يريبك أي يوقعك في ريبة وشك تعاور الألفاظ بعضها مكان بعض أي تناوب بعضها مكان بعض وإن قرئ بالضم فالمعنى تناوبها واقعًا بعضها مكان بعض على أن الجملة حال مؤكدة إذ المعتبر الوضع. ختم الرسالة بدفع ما عسى أن يخطر ببعض الأوهام وهو أن الحكم بالكلية والجزئية والعلمية والموصولية وأمثالها للألفاظ إنما هو باعتبار ما استعمل فيها من المعاني. فإذا قلت مثلا جاءني ذو مال وأردت به زيدًا فيحتمل أن يتوهم أنه جزئي لاستعماله في الجزئي وكذا إذا انحصر في بلدة حفظ التورية في زيد فقلت الذي حفظ التورية في هذه البلدة حاضرفربما يتوهم أن هذه الألفاظ أعلام شخصية لاتحاد المراد من كل منهما ومن العلم الشخص ووجه الدفع ما ذكر أن المعتبر في الألفاظ هو حال الوضع والموضوع له في ذو أمر كلي وإن استعمل ههنا في مشخص فلا يكون جزئيًا بخلاف زيد فإنه جزئي لوضعه لذلك المشخص وكذا الحال في مثل هذه الصورة.
Eser türü	Şerh.
Tasnif numarası/Konu	492.7 / Arap dili
Koleksiyon no.	00418-002
Yaprak, satır, sütun sayısı	19b-37b+I yk., 15 st. ;
Yazım şekli (Mensur/Manzum)	Mensur.
Alfabe ve yazı türü	Arap harfli-Nesih
Kaynak/Referans	Akın İşleme, “Ebu’l-Kâsım Ali el-Leysî es-Semerkandî’nin Şerhu’r-Risâleti’l-Vaz‘iyye (Şerhu’l-Kebîr) İsimli Eserinin Tahkik ve Değerlendirmesi”, Yüksek lisans tezi, Marmara Ünv. İstanbul, 2018.Kâtib Çelebi, “Keşfü’z-Zunûn an Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn”, nşr. Mehmet Şerafettin Yaltkaya, c.I, 1941.
Temellük ve Vakıf kayıtları	Vakıf kaydı, Sadrâzam Çorlulu Ali Paşa, 1a
Mühürler	Vakıf mührü, “Dersa'âdet Birinci Dâire-i Vakfiyye“, Ia, sonda IbVakıf mührü, Sadrâzam Çorlulu Ali Paşa, “Hâzâ mimmâ Vakafehu’l-Vezîru’l-A‘zam Ali Paşa b. el-Hâcc Muhammed Ağa Afallâhu anhumâ”, 1120, 1a, 2a, 20a

Kaynağa git Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Şerhu'r-Risâleti'l-Vaz‘iyye.

(شرح الرسالة الوضعية.)

Yazar Ali es-Semerkandî.

Yazar Orijinal علي السمرقندي

Konu Afro-Asyatik (Hami-Sami) diller / Diğer diller / Dil ve dilbilim

Tür Kitap

Dil Arapça

Dijital Evet

Yazma Evet

Fiziksel Boyutlar 202x138-126x77 mm.

Kütüphane Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı

Demirbaş Numarası 231421

Kayıt Numarası 231421

Lokasyon Süleymaniye Kütüphanesi/Çorlulu Ali Paşa

Notlar Eser, isim ve nispet ortaklığının yanı sıra birbirine yakın dönemlerde yaşayan müelliflerin aynı veya benzer bir konuda eserler kaleme almış olmaları nedeniyle birçok müellife nispet edilmiştir. Serez / 03880-001 numaralı nüshada metin “kâle Celâlü’l-mille ve’d-dîn ed-Devvânî…” şeklinde başlamaktadır, sayfa kenarında “bu şerh Ebu’l-Kâsım el-Leysî es-Semerkandî’nindir” şeklinde düzeltme amaçlı kayıt düşülmüştür. Bu düzeltme muhtemelen Kâtip Çelebi’nin verdiği bilgiye dayanmaktadır. Kâtip Çelebi metnin başlangıcını vererek eseri Ebu’l-Kâsım el-Leysî’ye (889/1485’ten sonra) atfetmekte, 888 yılında tamamlandığını belirtmektedir. (Keşf, I, 898) Ancak kayıtlarda eserin yaygın şekilde Ali Kuşçu’ya (879/1474), daha az olmakla beraber bir de Hoca Ali es-Semerkandî adında bir şahsa atfedildiğini görmekteyiz. Kâtip Çelebi ayrıca “Hoca Ali es-Semerkandî” adını da zikretmiş, onun şerhinin Îcî’nin vaz risalesine yazılmış en eski şerh olduğunu ve Ali Kuşçu’nun Hoca Ali es-Semerkandî şerhine talika yazdığını belirtmiştir. Dolayısıyla Kâtip Çelebi’ye göre Hoca Ali ve Ali Kuşçu iki ayrı kişidir ve elimizdeki metin ne birine ne de diğerine aittir.Eser birçok nüsha zahriyesinde (ör. Genel / 1274/1, Yeni Cami / 00778-003, Atıf Efendi / 02418-002) ve istinsah kaydında (Carullah / 01877-006, Atıf Efendi / 02411) Ali Kuşçu’ya nispet edilmiş ve bu nispetle basılmıştır. (ör. Bölge Yazma Eserler Basma / BB00007172/2, 1280, Bölge Yazma Eserler Basma / BB00007173/2, 1305) Bazı yazmalarda da Hoca Ali es-Semerkandî’ye nispet edilmektedir (ör. Laleli / 00371-002, Hacı Mahmud Efendi / 05847-004, Hamidiye / 01451-004) Öte yandan Hoca Ali es-Semerkandî’ye nispet edilen başka bir metin de bulunmaktadır. (Nuruosmaniye / 04509-010, Nuruosmaniye / 04508-003, Laleli / 02994) Son zamanlarda yapılmış, metnin Ali Kuşçu’ya aidiyetini savunan çalışmalar olduğu gibi Hoca Ali’nin Alâ’eddin Ali b. Yahyâ es-Semerkandî el-Karamânî (860/1456) olup metnin kendisine aidiyeti kanaatiyle sonuçlanan bir çalışma da bulunmaktadır. (Görüşlerin özeti ve değerlendirme için bkz. İşleme, 17-27) Yazma nüshalarla desteklenmemiş olması nedeniyle görüş ve ihtimallerden herhangi biri diğerine bu tezde yeğlenememiştir. Bunun yerine tespit fişinde yapıldığı gibi eseri bütün ihtimallerde ortak isim olan “Ali es-Semerkandî”ye nispet etmekle yetinilmiştir. Tespit fişinin arka yüzünde Kâtip Çelebi’nin eseri Ebu’l-Leys es-Semerkandî’ye nispet ettiği, fakat Mehmet es-Sefâihî Beyin defterindeki tetkiklere dayanarak eserin Ali es-Semerkandî’ye ait olduğu kaydedilmiştir. Ali es-Semerkandî’nin Ali Kuşçu olup olmadığının da ayrı bir mesele teşkil ettiği, yine Mehmet es-Sefâihî Beyin açıklamalarına göre müellifin Ali Kuşçu olma ihtimalinin güçlü olduğu kaydedilmiştir. Dil ve nesneler arasındaki ilişki çeşitlerini konu alan, Adudüddin el-Îcî (756/1355) tarafından kaleme alınmış kısa risale üzerine kimliği tam olarak bilinmeyen Ali es-Semerkandî adında bir şahıs tarafından yazılmış haşiyedir.

Örnek Metin [19b] الحمد لله الذي خص الإنسان بمعرفة أوضاع الكلام ومبانيه، وجعل الحروف أصول كلمته وظروف معانيه والصلاة على المشتق من مصدر الفضل والحكم، الجامع لمحاسن الأفعال ومكارم الشيم الموصول بألفاظه أنواع السعادة والهدى المضمر في إشاراته... وبعد فلما شاع...الرسالة العضدية التي أفادها المولى الإمام ... المجتهدين عضد الحق والدين... وكانت مشتملة على مسائل دقيقة... ولم يكن له بد من شرح... قال الـمصنف رحمه الله بعد التسمية هذه فائدة المشار إليه بـــهذه العبارات الذهنية التي أراد كتابتها وبيان أجزائها نزلت منزلة المشخص المشاهد المحسوس فاستعملت كلمة هذه الموضوعة لكل مشار إليه محسوس والفائدة في اللغة ما حصلته من علم أو مال مشتق من الفيد بمعنى استحداث المال أو الخير [37b] التنبيه الثاني عشرلا يريبك أي يوقعك في ريبة وشك تعاور الألفاظ بعضها مكان بعض أي تناوب بعضها مكان بعض وإن قرئ بالضم فالمعنى تناوبها واقعًا بعضها مكان بعض على أن الجملة حال مؤكدة إذ المعتبر الوضع. ختم الرسالة بدفع ما عسى أن يخطر ببعض الأوهام وهو أن الحكم بالكلية والجزئية والعلمية والموصولية وأمثالها للألفاظ إنما هو باعتبار ما استعمل فيها من المعاني. فإذا قلت مثلا جاءني ذو مال وأردت به زيدًا فيحتمل أن يتوهم أنه جزئي لاستعماله في الجزئي وكذا إذا انحصر في بلدة حفظ التورية في زيد فقلت الذي حفظ التورية في هذه البلدة حاضرفربما يتوهم أن هذه الألفاظ أعلام شخصية لاتحاد المراد من كل منهما ومن العلم الشخص ووجه الدفع ما ذكر أن المعتبر في الألفاظ هو حال الوضع والموضوع له في ذو أمر كلي وإن استعمل ههنا في مشخص فلا يكون جزئيًا بخلاف زيد فإنه جزئي لوضعه لذلك المشخص وكذا الحال في مثل هذه الصورة.

Eser türü Şerh.

Tasnif numarası/Konu 492.7 / Arap dili

Koleksiyon no. 00418-002

Yaprak, satır, sütun sayısı 19b-37b+I yk., 15 st. ;

Yazım şekli (Mensur/Manzum) Mensur.

Alfabe ve yazı türü Arap harfli-Nesih

Kaynak/Referans Akın İşleme, “Ebu’l-Kâsım Ali el-Leysî es-Semerkandî’nin Şerhu’r-Risâleti’l-Vaz‘iyye (Şerhu’l-Kebîr) İsimli Eserinin Tahkik ve Değerlendirmesi”, Yüksek lisans tezi, Marmara Ünv. İstanbul, 2018.Kâtib Çelebi, “Keşfü’z-Zunûn an Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn”, nşr. Mehmet Şerafettin Yaltkaya, c.I, 1941.

Temellük ve Vakıf kayıtları Vakıf kaydı, Sadrâzam Çorlulu Ali Paşa, 1a

Mühürler Vakıf mührü, “Dersa'âdet Birinci Dâire-i Vakfiyye“, Ia, sonda IbVakıf mührü, Sadrâzam Çorlulu Ali Paşa, “Hâzâ mimmâ Vakafehu’l-Vezîru’l-A‘zam Ali Paşa b. el-Hâcc Muhammed Ağa Afallâhu anhumâ”, 1120, 1a, 2a, 20a